Απ’ τις περίτεχνες κομμώσεις της αρχαιότητας μέχρι τα dreadlocks, κι απ’ τα χτενίσματα α λα Μαρία Αντουανέτα, ως την αλογοουρά του Αθανάσιου Διάκου, τα μαλλιά έγραφαν πάντα τη δική τους ξεχωριστή ιστορία ανά τους αιώνες. Και αν τα περουκίνια των Άγγλων δικαστών μπορεί να μας φαίνονται αστεία, τα τσουλούφια που κόβουν οι γυναίκες στο Ιράν απ’τα μαλλιά τους, μπορεί να μας φέρουν δάκρυα στα μάτια.

Διαβάστε ακόμη: Τι χρώμα μαλλιών είχαν οι αρχαίοι Έλληνες; 

Πριν μερικούς μήνες, πάνω σε μια γενική εκκαθάριση βρήκα έναν παλιό, κλειστό ροζ φάκελο. Απ’έξω έγραφε «Ενθύμιον Βαπτίσεως» και όταν τον άνοιξα, βρήκα μέσα τα κομμένα ξανθά μαλλάκια από την βάφτισή μου. Πέρυσι περίπου τέτοια εποχή, μια φίλη αποφάσιζε ότι δεν θα αγόραζε περούκα, όχι. Προτιμούσε να φορέσει μαντίλια. Ένα χρόνο μετά, τα μαλλιά της είναι δυνατά και πυκνά, και συνεχίζει καμιά φορά να βάζει μαντίλια, γιατί μαζί με τον εαυτό της, τ’αγάπησε κι αυτά. Χθες είδα κάποιον που μου θύμισε τον Μαθηματικό μου στο Γυμνάσιο και χαμογέλασα, γιατί θυμήθηκα πόσο υπέφερε ο κακομοίρης όταν φυσούσε, μιας κι ο αέρας του χαλούσε την υπερπροσπάθεια να καλυφθεί το καραφλό του κεφάλι με μια λεπτή λωρίδα από καλά λαδωμένα μαλλιά, που ξεκινούσαν απ’τη μιαν άκρη και κατέληγαν στην απέναντι, κάνοντάς τα να μοιάζουν σαν μια στέκα πάνω στο κεφάλι του.

Ναι, είναι τα μαλλιά, τα μαλλιά μας! Που από χνούδι κάποτε, γίνονται τρίχες και όσο μεγαλώνουμε, μεγαλώνουν κι αυτά, και όσο ζούμε, ζουν μαζί μας, μέχρι το τέλος. Όμως τα μαλλιά δεν είναι μόνο ένα ανθρώπινο χαρακτηριστικό που είναι συνδεδεμένο αποκλειστικά με την αισθητική. Από τους πανάρχαιους κιόλας χρόνους, αποτελούσαν μια πηγή πληροφόρησης που διέτρεχε πολλαπλά πεδία. Από τα μαλλιά, μπορούσες να αντλήσεις πολιτισμικές, κοινωνιολογικές, θρησκευτικές, πολιτιστικές, ακόμα και πολιτικές πληροφορίες. Σε κάθε περίπτωση τα μαλλιά ήταν ανέκαθεν ένα statement.

Από τις περούκες των Φαραώ στις βικτωριανές μπούκλες

Στην Αρχαιότητα τα πυκνά, μακριά και καλοχτενισμένα μαλλιά συνδέθηκαν με το Κάλλος. Οι Θεοί, οι ήρωες αλλά και οι άρρενες γενικά, απεικονίζονταν πάντα με προσεγμένα, πλούσια μαλλιά, ενώ οι γυναίκες συνήθιζαν περίτεχνα χτενίσματα στα μακριά μαλλιά τους, κάτι που μπορούμε να δούμε σε γλυπτά και αγγεία. Στην αρχαία Αίγυπτο τα μαλλιά ήταν ζήτημα όχι μόνο αισθητικής αλλά και κοινωνικής ιεραρχίας. Οι ευγενείς και οι Φαραώ φορούσαν εντυπωσιακές περούκες κατασκευασμένες από φυσική τρίχα, μαζί με χρυσά νήματα και πολύτιμες πέτρες. Επίσης το ξύρισμα όλων των τριχών από το σώμα θεωρούνταν ένδειξη αγνότητας για Ιερείς και αριστοκρατικές τάξεις.

Αιγυπτιακό αλαβάστρινο αγγείο που απεικονίζει μορφή βασίλισσας της περιόδου της Αμάρνα (Keith Schengili-Roberts, CC BY-SA 2.5, via Wikimedia Commons)

Στην Ρωμαϊκή κοινωνία το χτένισμα και το χρώμα αποτελούσε δείκτη κοινωνικής θέσης. Μάλιστα, τα ξανθά μαλλιά κάποια στιγμή είχαν γίνει τόσο ποθητά, ώστε κάποιες Ρωμαίες να χρησιμοποιούν βαφές ή περούκες από γερμανικές φυλές! Στο Βυζάντιο τα γυναικεία μαλλιά καλύπτονταν συχνά με πέπλα, στα πλαίσια της χριστιανικής σεμνότητας, ενώ τα αυτοκρατορικά πορτραίτα έδιναν έμφαση σε αυστηρές αλλά περίτεχνες κουπ, συμβολίζοντας την εγκράτεια και την θεοκρατική ισχύ.

Κατά τον Μεσαίωνα η εκκλησία συνέδεσε το γυναικείο μακρύ μαλλί με τον πειρασμό (! ) γι αυτό και η κάλυψή του ήταν απαραίτητη, ενώ κατά την μοναχική κουρά, το κόψιμο των μαλλιών αποτελούσε δήλωση «αποκοπής από το κοσμικό περιβάλλον» και υποταγή στην πίστη και το θείο. Στην Αναγέννηση φουντώνουν τα αισθητικά πρότυπα και τα μαλλιά έχουν την τιμητική τους! Τα ξανθά και τα κόκκινα λατρεύτηκαν ως ένδειξη φωτεινότητας και αισθησιασμού, παράδειγμα η Αφροδίτη του Botticelli. Στην Βικτωριανή εποχή τα γυναικεία μαλλιά με τα περίτεχνα σινιόν και τις μπούκλες στόχευαν να δηλώσουν ευγένεια και πειθαρχία. Όταν όμως στην ιδιωτική ζωή λύνονταν, ήταν αναπόσπαστο στοιχείο ερωτισμού. Οι άνδρες, όσοι είχαν πλούσια μαλλιά, κατέφευγαν και αυτοί σε περίτεχνες κουπ, ενώ συχνά φορούσαν και περούκες.

Η Αφροδίτη του Sandro Botticelli (Public domain, via Wikimedia Commons)

Η επανάσταση και το hair positivity

Αργότερα, στην δεκαετία του ’60 τα μαλλιά γίνονται επαναστατικό σύμβολο και μια ξεκάθαρη δήλωση ενάντια στον καταναλωτισμό, το κατεστημένο, και την πολιτική ορθότητα. Το κίνημα των χίπις με τα μακριά μαλλιά, δήλωνε την αγάπη στην ελευθερία, την ειρήνη και τον αντικομφορμισμό. Στην δεκαετία του ’70 η πανκ σκηνή συνοδεύει την μουσική της με τις ανάλογες εμφανίσεις. Κεφάλια ξυρισμένα στο πλάι, αλλά και οι λεγόμενες Μοϊκάνες (Mohawks) λοφία, οι έντονες βαφές και τα «μαλλιά καρφιά», συνθέτουν μια έκρηξη επιθετικότητας και αντίδρασης στον συντηρητισμό και το δόγμα «νόμος και τάξη».

iStock

Τα κατοπινά χρόνια, κάτι που εμφανιζόταν όλο και πιο συχνά, ήταν οι γυναίκες να επιλέγουν τα κοντά μαλλιά ( καρέ, αγορίστικα κλπ) και γενικά φόρμες πιο απλές που να μην χρειάζονται ιδιαίτερη περιποίηση. Φυσικά υπήρξαν και οι μόδες της φράντζας (και για τα δύο φύλλα, με το πιστολάκι και την ειδική βούρτσα να πρωτοστατεί! ), της περμανάντ κλπ. Σήμερα, το “hair positivity” είναι η τάση να αγκαλιάσουμε την φυσικότητα των μαλλιών, την ανεπιτήδευτη φόρμα, με μία εκδοχή της, να είναι η μόδα της «άσπρης τρίχας». Όλο και περισσότερες γυναίκες αφήνουν πλέον τα μαλλιά τους λευκά, σαν μια ένδειξη για ανάγκη αποδοχής και συμπερίληψης.

Διαβάστε ακόμη: Τι έβαζαν στο πρόσωπό τους οι γυναίκες πριν ανακαλυφθούν οι κρέμες ομορφιάς; 

Αλήθειες και συμβολισμοί γύρω από τα μαλλιά

Εάν αφήσουμε ελεύθερη την σκέψη μας να περιπλανηθεί, θα εκπλαγούμε συνειδητοποιώντας κάποιες αλήθειες σε σχέση με το πόσο έχουν «χειραγωγηθεί» από τον άνθρωπο τα μαλλιά. «Θα σε κουρέψω με την ψιλή!», έλεγε ο πατέρας στην κόρη που αψηφούσε και δεν πειθαρχούσε στις αυστηρές υποδείξεις του. Αλλά και στην δεκαετία του ’50 τους «αναιδείς» τέντυ μπόυδες τους κούρευαν σύριζα, όταν προκαλούσαν με την συμπεριφορά τους (ιστορικός θα μείνει ο Νόμος 4000/1958, και η σχετική ταινία). Με την ψιλή όμως κούρευαν και τους φαντάρους όταν κατατάσσονταν στο στρατό, κάτι που καταργήθηκε μόλις το 1982!

Από την άλλη, τα μαλλιά πάντα αποτελούσαν και πηγή άγχους. Όταν ένας άνδρας μένει λίγο ή περισσότερο φαλακρός, ο ανδρισμός του βρίσκεται σε κρίση. Παρότι κατά καιρούς, τα κεφάλια γνωστά και ως «γλόμποι» μπορεί να είναι από ελκυστικά, έως αρκούντως σέξι (Τέλυ Σαβάλας, Γιούλ Μπρύνερ κλ.π), παρόλα αυτά, το θέμα της τριχόπτωσης αποτελεί για εκατομμύρια αρσενικά ανά την υφήλιο, ένα μεγάλο τραύμα. Κάποιοι πάντως επιλέγουν να ταλαιπωρήσουν ολίγον το κρανίο τους και να προχωρήσουν σε εμφύτευση μαλλιών. Επίπονη διαδικασία αλλά «μπρος τα κάλλη τι’ναι ο πόνος!». Φυσικά πιο οδυνηρό είναι για μια γυναίκα να χάνει τα μαλλιά της, όποια κι αν είναι η αιτία. Μια γυναίκα φαλακρή, σε αντίθεση με έναν άνδρα, ποτέ δεν μπορεί να είναι ελκυστική ή σέξι (με ελάχιστες εξαιρέσεις).

Rosie Huntington-Whiteley και Jason Stahtam (@jasonstatham/Instagram)

Επίσης πολλές φορές, χωρίς να το καταλάβουμε, αναφωνούμε την ρατσιστική έκφραση «τρίχες κατσαρές», θέλοντας να δείξουμε αποδοκιμασία, υποτίμηση, απαξίωση. Δηλαδή μόνο τα ίσια μαλλιά είναι όμορφα και άξια θαυμασμού! Κατάλοιπο φυσικά από φυλές ανθρώπων που τα μαλλιά τους είναι κατσαρά και σγουρά, και οι οποίοι στην διαδρομή τους μέσα στην ανθρωπότητα, αντιμετώπισαν (και συνεχίζουν να αντιμετωπίζουν σε μεγάλο ποσοστό) τον ωμό ρατσισμό. Και όσο κι αν είναι απίστευτο, στον 21ο αιώνα, γυναίκες υποχρεώνονται να κρύβουν τα μαλλιά τους, να τα καλύπτουν, υπακούοντας σε αναχρονιστικές πεποιθήσεις (κυρίως θρησκευτικές ) που θέλουν τα γυναικεία μαλλιά, να είναι ένα μέσον «πρόκλησης και σκανδαλισμού!!! (βλ. Ιράν και Ισλαμικά κράτη).

Επιπλέον κάτι που είναι εξαιρετικά στερεοτυπικό και εξακολουθεί να κρατά σε ποσοστά τα πρωτεία, είναι η πανάρχαια «φυτεμένη» και εμπεδωμένη κατάσταση που έχει επικρατήσει και θέλει τον άνδρα να έχει κατά κύριο λόγο κοντά μαλλιά, σε αντίθεση με την γυναίκα. Τέλος να μην ξεχάσουμε να αναφέρουμε την τεραστίων διαστάσεων βιομηχανία που σχετίζεται με οτιδήποτε έχει να κάνει με τα μαλλιά και τα προϊόντα τους. Είναι τόσοι πολλοί οι επαγγελματικοί κλάδοι που έχουν σαν κέντρο τους τα μαλλιά, που κυριολεκτικά αποτελούν ένα πολύ μεγάλο έσοδο στην οικονομία των κρατών.

Ένα χάδι στα μαλλιά

Τα μαλλιά μας είναι ένα στοιχείο της εμφάνισής μας που προσδίδει και δηλώνει αρκετά για την αισθητική μας και όχι μόνο. Πολλές φορές ξεσπάμε επάνω τους, πειραματιζόμαστε και πολλές φορές όπως είδαμε, περνάμε και λογής – λογής μηνύματα. Πάντως τώρα που τελειώνω αυτό το άρθρο, μου ήρθε στο μυαλό μία ανυπέρβλητη εικόνα. Ένα χάδι στα μαλλιά μου.