Υπήρξε μια εποχή όπου η αναγγελία ενός έρωτα αρκούσε για να νομιμοποιήσει μια ζωή. Σήμερα, αυτή η αφήγηση διαλύεται. Ο θεαματικός ρομαντισμός κουράζει, η προβολή του ζευγαριού κουράζει, και η ιδέα του να έχει κανείς έναν σύντροφο μοιάζει με κατάλοιπο μιας περασμένης εποχής. Στη θέση του αναδύεται μια άλλη μορφή σχέσης, πιο διακριτική αλλά εξαιρετικά στιβαρή: η φιλία που αντιμετωπίζεται σοβαρά, σχεδιάζεται μακροπρόθεσμα, οργανώνεται γύρω από κοινά σχέδια, πρακτικές δεσμεύσεις και πίστη χωρίς επίσημες υποσχέσεις.

Διαβάστε επίσης: Satisficing: Η απάντηση στην υπερανάλυση

Τα σημάδια είναι παντού. Φίλοι αποφασίζουν να συγκατοικήσουν, να αγοράσουν μαζί ένα διαμέρισμα, να μοιράζονται τις οικονομικές υποχρεώσεις, και μερικές φορές να γιορτάζουν τη σχέση τους με τελετές δανεισμένες από το γάμο αλλά χωρίς ίχνος ερωτισμού. Στην συλλογική φαντασία, ένα ταξίδι με φίλους έχει γίνει πιο επιθυμητό από την απόδραση με τον/την σύντροφο, ενώ η δημόσια αλληλεγγύη μεταξύ ορισμένων διασημοτήτων (όπως οι ηρωίδες του Sex and the City, ή πιο πρόσφατα η φιλία της Ariana Grande με τη Cynthia Erivo κατά την προώθηση της ταινίας Wicked) προκαλεί το ίδιο ενδιαφέρον με τις πιο κλασικές ρομαντικές σχέσεις. Όχι επειδή καταργεί τα όρια, αλλά επειδή τα καθιστά ξαφνικά λιγότερο αναγκαία.

Διαβάστε επίσης: Μήπως η φιλία μετά τα 45 είναι ουτοπία;

Η φιλία ως νέα μορφή συντρόφου

Αυτό το μετασχηματιστικό φαινόμενο θέτει ένα βαθύτερο ερώτημα: τι είναι στην ουσία ένας «σύντροφος»; Για πολύ καιρό, η λέξη σήμαινε έναν σύμμαχο, κάποιον με τον οποίο μοιράζεσαι ευθύνες, ρίσκα και όραμα. Σταδιακά, όμως, μπερδεύτηκε με την εικόνα του συζύγου, σαν να μην μπορεί η συνεργασία, η υποστήριξη και η αφοσίωση να υπάρξουν παρά μόνο υπό το πέπλο του ρομαντισμού.

Η πρόσφατη εμπειρία αποκάλυψε την ψευδαίσθηση αυτής της προσδοκίας: καμία σχέση, όσο ερωτική και αν είναι, δεν μπορεί να καλύψει μόνη της όλες τις συναισθηματικές, πρακτικές και υπαρξιακές μας ανάγκες. Η περίοδος της συλλογικής απομόνωσης κατά τον COVID-19 λειτούργησε σαν απότομος καθρέφτης, δείχνοντας τα όρια μιας μοναδικής σχέσης και υπογραμμίζοντας τη ζωτική σημασία ενός ευρύτερου δικτύου σχέσεων. Η φιλία, για πολύ καιρό σε δευτερεύοντα ρόλο, επανήλθε ως θεμέλιο: όχι παράπλευρο της πραγματικής ζωής, αλλά ένας χώρος όπου υπάρχει η υποστήριξη, η συνέχεια και η αμοιβαία αναγνώριση.

Η φιλία ως στρατηγική ζωής και κοινωνική αλλαγή

Σε αυτήν τη συνειδητοποίηση προστίθεται και μια απτή, υλική πραγματικότητα: το κόστος ζωής, η κρίση στέγασης και η αυξανόμενη ανασφάλεια πλήττουν ιδιαίτερα όσους δεν στηρίζονται στις παραδοσιακές δομές του γάμου. Το να μοιράζεσαι στέγη, οικονομικά ή σχέδια με φίλους δεν αποτελεί μόνο στρατηγική επιβίωσης, αλλά και μια αναδημιουργία του σπιτιού, ένας τρόπος να δείξεις ότι η ασφάλεια, η αλληλεγγύη και η προοπτική για το μέλλον δεν ανήκουν αποκλειστικά στο γάμο, αλλά μπορούν να γεννηθούν από ελεύθερα επιλεγμένους δεσμούς.

Αυτό το κίνημα αντανακλά ιδιαίτερα τις μεταμορφώσεις στη ζωή των γυναικών. Όταν ο γάμος παύει να αποτελεί οικονομική ή κοινωνική ανάγκη, γίνεται μια επιλογή ανάμεσα σε άλλες, υπό μια νέα προϋπόθεση: την πραγματική αμοιβαιότητα. Στη φιλία, η κατανομή των υποχρεώσεων και η αφοσίωση συχνά λειτουργούν χωρίς κεκτημένες ανισότητες. Δεν επιβάλλει κανένα προκαθορισμένο ρόλο ή σιωπηρή υποχρέωση. Λειτουργεί επειδή είναι εκούσια, αναστρέψιμη και συνεχώς ανανεώσιμη.

Η δύναμη αυτών των σχέσεων έγκειται στην απουσία εγγυήσεων. Δεν υπάρχει συμβόλαιο που να εξασφαλίζει την πίστη ενός φίλου, καμία θεσμική αναγνώριση για να επικυρώσει τη δέσμευση. Και όμως, η παρουσία είναι εκεί: στις νυχτερινές κλήσεις, στις ξαφνικές μετακομίσεις, στις προσεκτικά οργανωμένες γενέθλιες μέρες, στις σιωπές που κατανοούνται. Μια αφοσίωση που δεν χρωστά τίποτα στην κοινωνική πίεση, αλλά τα πάντα στην επιθυμία να παραμείνει κανείς.

Σ’ έναν πολιτισμό που δυσκολεύεται ακόμα να δώσει συμβολικό χώρο στην πλατωνική αγάπη, η ερώτηση δεν είναι αν οι φίλοι αντικαθιστούν τους ερωτικούς συντρόφους. Η αλήθεια είναι πιο ανατρεπτική και γόνιμη: η φιλία υπήρξε πάντα το μυστικό πρότυπο κάθε επιτυχημένης σχέσης. Ο χώρος όπου μαθαίνεται η αμοιβαιότητα, η φροντίδα και η δέσμευση χωρίς ιδιοκτησία. Όχι ένας δεύτερης τάξης έρωτας, αλλά η μήτρα από την οποία μπορεί κανείς να επανασκεφτεί όλες τις μορφές σχέσεων.