Την πρώτη φορά που συνάντησα την Ιωάννα Παπαντωνίου, που «έφυγε» από τη ζωή στα 90 της χρόνια, την εμβληματική σκηνογράφο και ενδυματολόγο, την πρώτη γυναίκα σκηνογράφο της Επιδαύρου, μέντορα, ερευνήτρια και συλλέκτρια, ήταν ύστερα από προτροπή του Γιάννη Τσεκλένη, ο οποίος δώρισε όλες τις συλλογές του στο Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα για τη δημιουργία ενός Μουσείου Μόδας.

Διαβάστε επίσης: Γιάννης Τσεκλένης: O άνθρωπος – ορχήστρα του Greek Style

Η ίδια ήθελε να το αποκαλεί Ινστιτούτο Μόδας. Με τα χρόνια ξανασυναντηθήκαμε σε εκθέσεις, όπως στις «Πτυχώσεις», στον χώρο της οδού Κανάρη, σε επιδείξεις και συναντήσεις μόδας, παράδοσης και τέχνης. Ο ντουλαμάς ως αφετηρία εξέλιξης για τους σύγχρονους σχεδιαστές. Τα 20 χρόνια της Ελληνικής Εταιρείας Ενδυμασιολογίας στο Μουσείο Μπενάκη, όταν τιμήθηκε για το σύνολο του έργου της. Στην Αθήνα, στο Ναύπλιο, στη ζεστασιά της φωνής της, στη γνώση της, στις τρυφερές της αναμνήσεις.

Δεν θα ξεχάσω την τηλεοπτική μας συνομιλία για την εκπομπή «Ιστορίες Μόδας» που φιλοξενήθηκε στην ΕΡΤ1. Ήταν Μάιος του 2018 όταν μας δέχτηκε στο «σπίτι» της για να μοιραστεί εικόνες, συναισθήματα, ντοκουμέντα. Μιλούσε για τις στιγμές ανάπαυσης μέσα στη μέρα, όταν ξεκουραζόταν από τις 3 έως τις 5 το μεσημέρι και σκεφτόταν ρούχα. Για την εποχή που υπήρξε, όπως έλεγε χαρακτηριστικά, «κοκέτα». Για τα τετράμετρα φορέματα που αγαπούσε. Για την αποκάλυψη των νέων τότε σχεδιαστών, του Ευαγγελίδη, του Παρθένη, του Billy Bo αλλά και για τον «ειρηνοποιό» Γιάννη Τσεκλένη, που ρύθμισε έναν καβγά για το πού θα τοποθετηθεί κάθε δημιουργός σε έκθεση. Για τη Μελίνα Μερκούρη, μακρινή συγγενή της. Για τον Jean-Paul Gaultier, τον John Galliano ως “φίλους” της αρχαιοελληνικής μόδας. Μαρτυρίες, στιγμές, ολόκληρη η ιστορία της Ελλάδας σε χρώματα, αλήθεια, φροντίδα.

Διαβάστε επίσης: Λουκία, grande couturière, κορυφαία σχεδιάστρια των καιρών μας

«Καλό σου ταξίδι, θεία Νανά μας αγαπημένη», γράφουν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όσοι τη γνώρισαν από κοντά, ανάμεσά τους και η Γεωργία Κρητικού-Σαμαρά, σήμερα πρόεδρος του Ιδρύματος Βασίλη Παπαντωνίου. Για την ακούραστη δημιουργό, την αφοσιωμένη δασκάλα, την πηγή έμπνευσης. Υπήρξε άνθρωπος με βαθιά καλλιέργεια, σεμνότητα και αγάπη για τον πολιτισμό. Μια προσωπικότητα που ενέπνεε σεβασμό και εμπιστοσύνη.

Κουβεντιάζοντας μαζί της μπορούσες να «διακτινιστείς» στο 1960 και να ζήσεις «μια δεκαετία συνεργειών για την προώθηση της ελληνικής μόδας», να παρατηρήσεις τα σεγκούνια του Πωγωνίου, να μάθεις για τα τσαρουχάδικα, το ελληνικό ταγάρι, τη φουστανέλα του Όθωνα, το ένδυμα ως έκθεμα αλλά και τις πολιτικές διαστάσεις της ένδυσης.

Η ζωή και το έργο της Ιωάννας Παπαντωνίου

Μιλούσε πάντοτε με αγάπη και βαθιά γνώση. Όνειρό της ήταν η δημιουργία ενός Ινστιτούτου Μόδας. Υπήρξε η «ψυχή», ιδρύτρια και πρόεδρος του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος «Βασίλειος Παπαντωνίου». «Αφιέρωσε τη ζωή της στη διάσωση και την ανάδειξη της τεράστιας πολιτιστικής κληρονομιάς μας», καθώς «ως μέλος του Λυκείου Ελληνίδων, όργωσε την Ελλάδα, συλλέγοντας πολύτιμο λαογραφικό υλικό, ιδίως παραδοσιακές ενδυμασίες, το οποίο αποτέλεσε και τον πυρήνα της περίφημης συλλογής του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος Βασίλειος Παπαντωνίου, το οποίο ίδρυσε η ίδια το 1974 στο Ναύπλιο, στη μνήμη του πατέρα της», όπως αναφέρει στο συλλυπητήριο μήνυμα της η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1936. Σπούδασε σκηνογραφία και ενδυματολογία στο Wimbledon School of Art στο Λονδίνο. Συνεργάστηκε με σημαντικούς Έλληνες σκηνοθέτες και υπήρξε στενή συνεργάτιδα του Μάικλ Έλιοτ στο Royal Exchange Theatre. Ασχολήθηκε κυρίως με την επιτόπια έρευνα για το ελληνικό ένδυμα. Ξεκινώντας από μια προσωπική συλλογή 6.000 αντικειμένων, δημιούργησε ένα μουσείο-πρότυπο με περισσότερα από 25.000 αντικείμενα.

Πολυβραβευμένη, τιμήθηκε με το βραβείο της Ακαδημίας Αθηνών (1981), με τον Χρυσό Σταυρό του Τάγματος του Φοίνικος (2000), με το έπαθλο «Πάνος Αραβαντινός» (2004), με το Lifetime Achievement Award της European Museum Academy (2013) και με το Αριστείο «Ιωάννης Καποδίστριας» του Δήμου Ναυπλιέων (2022).

Παρασκήνια από την εκπομπή Ιστορίες Μόδας

Αναμνήσεις, στιγμές και η κληρονομιά της

Συνεργάστηκε με τον Αλέξη Σολομό, το Θέατρο Τέχνης και τον Κάρολο Κουν, τον θίασο Αλέξη Μινωτή-Κατίνας Παξινού, το Εθνικό Θέατρο, το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, θιάσους του ελεύθερου θεάτρου και το Royal Exchange Theatre, καλύπτοντας όλο το φάσμα του ελληνικού και ξένου, κλασικού και σύγχρονου ρεπερτορίου. Στα έργα του αρχαίου δράματος έδινε πάντοτε έμφαση στα κοστούμια, στο σχήμα και στο χρώμα, αφαιρώντας διακοσμητικά στοιχεία και υποστηρίζοντας με πάθος μια αυστηρή απλότητα.

Η αγάπη της για το ελληνικό κοστούμι συνδέεται με το Λύκειο Ελληνίδων, από μικρή ηλικία, όταν η μητέρα της την πήγαινε να μάθει ελληνικούς χορούς. Ξεκίνησε να συλλέγει μουσειακά κομμάτια και λαϊκές φορεσιές ήδη από την εφηβεία της. Διαισθανόταν καλύτερα από όλους πως η μόδα, η τέχνη και το ένδυμα αποτελούν «συγκοινωνούντα δοχεία».

Τι θυμάμαι από τις συζητήσεις μας χρόνια πριν;

«Παρίσι 1957. Η μοδίστρα της μητέρας μου πήγαινε και έβλεπε τις επιδείξεις. Μας ρώτησε αν θα θέλαμε να πάμε στην επίδειξη Dior. Ήταν το New Look. Είμαι η μόνη επιζώσα γυναίκα που πήγε. Με έχουν καταγράψει στον οίκο Dior. Ήταν αξέχαστη εμπειρία. Θυμάμαι τα έπιπλα, το γκρι χρώμα, ένα μελαχρινό μανεκέν με κότσο. Πετρόλ με παπαγαλί και φούξια. Στο ξενοδοχείο μετά το σχεδίασα. Εξίσου σημαντική ήταν και η επίσκεψη στο Λούβρο. Όταν είδα τη Νίκη της Σαμοθράκης στα σκαλιά, έχασα τη φωνή μου».

Με τη Μελίνα Μερκούρη

«Από δύο χρονών είχα αποφασίσει να γίνω ενδυματολόγος».

«Πρώτη παράσταση, η “Εύθυμη Χήρα”. Στο τέλος με τραβούσαν από τα παρασκήνια. Στη Λυρική Σκηνή, στο Εθνικό, είδα τη “Νυχτερίδα” με τον Χορν. Έμεινα έκθαμβη».

«Όταν μπορούσα πια να αποφασίσω, η μητέρα μου ήθελε να με παντρέψει. Παντρεύτηκα ανεπιτυχώς. Ντρεπόμουν να χωρίσω. Όμως αυτό ήθελα. Χώρισα και έφυγα την επόμενη μέρα για το Λονδίνο, για σκηνογραφία».

«Δεν μπορείς να κάνεις θέατρο χωρίς να γνωρίζεις ιστορία ενδύματος. Κορυφαία εποχή η δεκαετία του ’30, Fred Astaire και Ginger Rogers. Η πρώτη έκθεση μόδας στην Ελλάδα ήταν δική μας. Η Μελίνα Μερκούρη μάς ανέθεσε μια έκθεση με θέμα το γυναικείο ένδυμα άλλοτε και τώρα. Αναδείξαμε σε κοινή έκθεση τον Ευαγγελίδη, τον Παρθένη, τον Billy Bo. Έτσι γνώρισα και τον Τσεκλένη. Σε έναν καβγά για το πού θα τοποθετηθεί ο καθένας, εκείνος παραχώρησε τη θέση του».

Ιωάννα Παπαντωνίου, ευχαριστούμε για τις ιστορίες με πτυχώσεις και για όλες τις μνήμες που χωρούν ανάμεσά τους.