Αν και οι απαρχές της ανάγονται στον 19ο αιώνα, με επιρροές από το αγγλοσαξονικό και γαλλικό μυθιστόρημα μυστηρίου, η ισπανική αστυνομική λογοτεχνία άρχισε να αποκτά ιδιαίτερη ταυτότητα μεταπολεμικά, κυρίως έπειτα από το τέλος της δικτατορίας του Φράνκο. Από τη δεκαετία του 1970 και μετά, το αστυνομικό μυθιστόρημα στην Ισπανία γίνεται φορέας κοινωνικής κριτικής, καταγγελίας και αναστοχασμού εκείνης της μεταβατικής περιόδου προς τη δημοκρατία. Οι συγγραφείς του, αξιοποιούν το έγκλημα όχι μόνο ως αφηγηματικό μηχανισμό, αλλά και ως μέσον για να αναδείξουν τη διαφθορά, την ανισότητα και τη διάβρωση των θεσμών.

Διαβάστε ακόμη: 10 ελληνικά μυθιστορήματα για τις γιορτές

Η περίπτωση Μονταλμπάν

Ο πρώτος ανανεωτής του είδους είναι ο Μανουέλ Βάθκεθ Μονταλμπάν (1939- 2003), ο δημιουργός του περίφημου ντετέκτιβ Πέπε Καρβάλιο. Στην ουσία, κατάφερε μόνος του να επανεφεύρει το αστυνομικό μυθιστόρημα αναμειγνύοντας το θρίλερ, την κατασκοπεία και το σασπένς με τις πολιτικές και κοινωνικές παραμέτρους της εποχής του.

Ακολουθώντας τη γραμμή Μονταλμπάν, η νέα γενιά των Ισπανών συγγραφέων εγκαταλείπει την παραδοσιακή φιγούρα του ιδιοφυούς ντετέκτιβ και στρέφεται σε πιο ρεαλιστικούς χαρακτήρες – συχνά, αντιηρωικούς. Και αυτό, φυσικά, δεν είναι τυχαία επιλογή, αφού στο πρόσωπό τους καθρεφτίζονται οι αντιφάσεις μιας κοινωνίας που προσπαθεί να επουλώσει τα τραύματα της ιστορίας της.

Διαβάστε ακόμη: Τα πιο ενδιαφέροντα βιβλία για το κρασί του 2025

Ο αντι-ήρωας ντετέκτιβ Ελάδιο Μονρόι

Στο πλαίσιο αυτό, ο Αλέξις Ραβέλο (1971-2023) από τα Κανάρια Νησιά, έφερε στην αφήγηση μυστηρίου το νησιωτικό υπόβαθρο, τη μικροαστική και εργατική καθημερινότητα και τη σκιαγράφηση κοινωνικών αντιθέσεων. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της προσέγγισής του, είναι από τη μία η αφήγηση που πατάει στις κλασικές φόρμες του νουάρ και από την άλλη, η τοποθέτηση της δράσης σε ένα συγκεκριμένο περιβάλλον –στο Λας Πάλμας ντε Γκραν Κανάρια- με τις συγκρούσεις, τις οικονομικές κρίσεις, τις δημόσιες ανομίες και τον αγώνα των απλών ανθρώπων για επιβίωση.

Το πρώτο του αστυνομικό μυθιστόρημα με ήρωα τον Ελάδιο Μονρόι -το 2006- τον έκανε διάσημο εν μία νυκτί. Σε αυτό, ένας εξηντάρης συνταξιούχος ναυτικός που κάνει «δουλειές κάτω από το τραπέζι» για να συμπληρώνει τη σύνταξή του, μπλέκει σε μια σοβαρή υπόθεση που ξεπερνάει κατά πολύ τις αρχικές του προθέσεις. Η πλοκή διαδραματίζεται στο 2004, λίγο πριν σκάσει η φούσκα του χρηματιστηρίου, καταστραφεί η μεσαία τάξη και αποκαλυφθούν τα τεράστια σκάνδαλα διαφθοράς που είχαν διαβρώσει την ισπανική κοινωνία.

Εδώ, ο Ελάδιο Μονρόι αναλαμβάνει μια αποστολή για χάρη της πρώην συζύγου του. Η Άνα Μαρία, παντρεμένη πλέον με τον Ερνέστο Γκαρσία Μεδίνα, επιτυχημένο επιχειρηματία και ανερχόμενο πολιτικό, ζητά βοήθεια από τον Μονρόι όταν την εκβιάζει κάποιος που έχει στην κατοχή του βίντεο της ίδιας και του συζύγου της σε ερωτικό τρίο με μια πόρνη. Από εκείνη τη στιγμή η ως τότε ήσυχη ζωή του Μονρόι παγιδεύεται σε μια σειρά απρόβλεπτων, βίαιων γεγονότων, όπου κανείς δεν είναι πλέον ασφαλής. Η αφήγηση, υπηρετεί εξαιρετικά το νουάρ: υπάρχει η συμπεγής υπόθεση, οι χαρακτήρες των περιθωριακών στοιχείων, η μετατόπιση της δραστηριότητας προς το ασαφές όριο μεταξύ νόμου και παρανομίας και, ταυτόχρονα, η βαθιά κοινωνική ανάγνωση της κρίσης.

Κοινωνική κριτική με χιούμορ και μυστήριο

Στο επόμενο μυθιστόρημά του με τίτλο «Μόνο τους πεθαμένους», ο Μονρόι αναλαμβάνει και πάλι μια υπόθεση που φαίνεται απλή, η εξαφάνιση ενός ατόμου, αλλά γρήγορα αποδεικνύεται ότι τον υπερβαίνει. Και ακολουθεί, το εξαίρετο «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση», όπου για άλλη μία φορά ο συνταξιούχος ναυτικός Ελάδιο Μονρόι βρίσκεται μπλεγμένος σε μια σκοτεινή πλεκτάνη, η οποία φέρνει στο φως ορισμένες από τις αδικίες ενός συστήματος που κάνει ό,τι μπορεί για να τις κουκουλώσει.

Η υπόθεση ξεκινά από ένα αλλόκοτο ζευγάρι, τη Μελάνια Εσκουδέρο και τον δικηγόρο Αλφρέδο Σουάρες Σμιθ, για να ανοίξει και να περιλάβει ένα σκαλιστό κουτί συναισθηματικής αξίας, την ερωμένη κάποιου μακαρίτη πολυεκατομμυριούχου και έναν επικίνδυνο άντρα που κουβαλά πάντοτε μαζί του ένα βιβλίο με ποιήματα! Εδώ, ο Ραβέλο βρίσκει τα πατήματά με αυτοπεποίθηση του: μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στο μυστήριο και την κοινωνική κριτική, με ευρηματικό χιούμορ και λεπτή ειρωνεία.

Ένας φαινομενικά απλός θάνατος…

Και φτάνουμε στο καλύτερο μυθιστόρημα του πρόωρα χαμένου Ισπανού συγγραφέα: το «Πέθανε με το πάσο σου». Η υπόθεση ξεκινάει με έναν φαινομενικά απλό θάνατο: ο γιος ενός ηλικιωμένου αυτοκτονεί, και ο Μονρόι αναλαμβάνει να ρίξει μια ματιά – μόνο που η επίσημη εκδοχή αποδεικνύεται ανεπαρκής. Επιπλέον, δεν θα αργήσει να διαπιστώσει ότι από πίσω ελλοχεύουν πολλά κρυμμένα ένοχα μυστικά.

Κάπως έτσι, εν έτει 2012, την ώρα που ξεσπούν μεγάλα σκάνδαλα στην Ισπανία (η οποία βρίσκεται στα πρόθυρα της χρεοκοπίας) και ενώ χιλιάδες διαδηλωτές πλημμυρίζουν τους δρόμους και τις πλατείες, ο πρώην ναυτικός με χώρο δράσης την πρωτεύουσα των Καναρίων Νήσων, δεν διστάζει να αναστατώσει τους πάντες, απειλώντας να ξεσκεπάσει σκοτεινά μυστικά ισχυρών ανθρώπων.

O Αλέξις Ραβέλο αναδεικνύει -για ακόμη μία φορά- υποδειγματικά το εύρος και τα όρια της αστυνομικής λογοτεχνίας. «Το κείμενο δεν είναι παρά μόνο σκέτη γραφή, έως ότου η ματιά του αναγνώστη το κάνει λογοτεχνία», είχε πει κάποτε ο συγγραφέας, ο οποίος πίστευε απόλυτα στη σημασία του κοινωνικού ρόλου της λογοτεχνίας. Άλλωστε, όπως και στη περίπτωση του Μονταλμπάν, έτσι και σε αυτήν του Ραβέλο, η αστυνομική λογοτεχνία οφείλει να αποτυπώνει και να ιχνηλατεί τις εκάστοτε κοινωνικές παραμέτρους της.

Και, πράγματι, ο μυστηριώδης κόσμος του συγγραφέα είναι πολλά περισσότερα από την αναζήτηση ενός ενόχου. Με την βία και τη διαφθορά να πρωταγωνιστούν σε ένα πρώτο επίπεδο, πρόκειται επίσης για έναν κόσμο σε παρακμή, όπου οι άνθρωποι χάνουν την ταυτότητά τους, οι μύθοι καταρρέουν. Και οι χαρακτήρες του Ραβέλο είναι καταδικασμένοι να ακροβατούν ανάμεσα στην ελπίδα και τη διάψευση, την ειρωνεία και τη νοσταλγία, απέναντι στον κυνισμό και την απληστία μιας ολόκληρης εποχής που δεν λέει να παρέλθει – της εποχής της δικής μας…

Μετάφραση: Κρίτων Ηλιόπουλος
Εκδόσεις: Τόπος
Σελίδες:342