Η λογοτεχνία του φανταστικού δεν έπαψε ποτέ να χαρακτηρίζεται από τη σύγκρουση του οικείου με το ανοίκειο, το αναμενόμενου με το απρόσμενο, του φυσιολογικού με το αφύσικο, του λογικού -εν τέλει- με το ανορθόδοξο και το παράξενο. Και αυτή η συγκρουσιακή τάση σχετίζεται -με τη σειρά της- με μία αρχέγονη ανάγκη επαναδημιουργίας του κόσμου – πάντα με τις ελευθερίες και τις δυνατότητες που παρέχει η φαντασία.

Διαβάστε επίσης: George R.R. Martin: Ο ιππότης των επτά βασιλείων

Οι απαρχές του φανταστικού

Πάντως, οι καταβολές του «φανταστικού» πρέπει να αναζητηθούν στην προϊστορία του ανθρώπου και συνδέονται με το στοιχείο του τερατώδους που χαρακτήριζε το περιβάλλον του – γιγάντια ζώα, οικολογικές ανακατατάξεις, ανεξήγητα ουράνια φαινόμενα. Μέσα σε αυτό το ακατανόητο περιβάλλον ο άνθρωπος -ήδη από τα προϊστορικά χρόνια- αδυνατώντας να δώσει λογικές εξηγήσεις σε φαινόμενα που τον ξεπερνούσαν, επιστράτευε τη φαντασία του για να δώσει ένα σχήμα και κάποιο νόημα στην αλλόκοτη καθημερινότητά του.

«Στον ουρανό και τη γη υπάρχουν ασύλληπτες δυνάμεις», λέει ο Σαίξπηρ στον «Αμλετ». Και, πράγματι, αυτές οι δυνάμεις είναι που δίνουν υπόσταση στο φανταστικό και το προσδιορίζουν ως είδος: Στοιχειά, όνειρα, οιωνοί, μαγεία, μάσκες, καθρέφτες, αλλοπρόσαλλες επιστημονικές ανακαλύψεις και, κυρίως, η ενσάρκωση του κακού, κατέχουν περίοπτη θέση. Και, βέβαια, το «φανταστικό» εμφανίζεται δυναμικά σε περιόδους που παρατηρούνται ρήγματα και αναταραχές -πόλεμοι, ασθένειες, κρίσεις- με τη φανταστική λογοτεχνία να μην είναι παρά μια αντανάκλαση της εκάστοτε κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας. Αλίμονο, όμως, μία πραγματικότητα ιδωμένη μέσα από ένα παραμορφωτικό κάτοπτρο.

Διαβάστε επίσης: 5 κλασικά μυθιστορήματα κατασκοπείας που πρέπει να έχετε στη βιβλιοθήκη σας

Βρυκόλακες, δαίμονες και μάγισσες

Άλλωστε, αυτή είναι και η γοητεία της: Οι θαυμαστοί και συχνά τρομακτικοί και επιβλητικοί κόσμοι είναι ο πραγματικός θρίαμβος της δημιουργικής φαντασίας. Από τη λογοτεχνία του φανταστικού ίσως είναι το γοτθικό μυθιστόρημα που κατάφερε να δημιουργήσει -με τέτοια επινοητικότητα- ένα απολύτως πειστικό, ευφάνταστο σκηνικό σκοτεινότητας και τρόμου. Πρόκειται για ρομαντικά αφηγήματα -κυρίως του 18ου αιώνα- τα οποία διαπνέονται από μυστηριακή ατμόσφαιρα με ευδιάκριτα στοιχεία του υπερφυσικού – φαντάσματα, βρυκόλακες, δαίμονες και μάγισσες.

Εάν υπάρχει ένα εμβληματικό γοτθικό μυθιστόρημα, δεν μπορεί να είναι άλλο από τον «Καλόγερο» (1796) του Mάθιου Γκρέγκορι Λιούις – ένα φαντασμαγορικό και ενίοτε αποτροπιαστικό έργο, που χαρακτηρίστηκε στην εποχή του βλάσφημο και ανήθικο. Θα ακολουθήσουν κλασικά συναφή έργα – όπως ο «Δράκουλας» (1897) του Mπραμ Στόουκερ που έμελλε να εκσυγχρονίσει τις παλιές ιστορίες με θέμα τα βαμπίρ και οι ιστορίες φαντασίας, τρόμου και φρίκης -μεταξύ άλλων- του Άρθουρ Mάχεν, του Σέρινταν Λε Φανού, του Xάουαρντ Φίλιπς Λάβκραφτ, με τον τελευταίο να αναδεικνύει όσο ελάχιστοι τη νοσηρή γοητεία του μακάβριου.

Παράλληλα, τα εφιαλτικά κείμενα του ιδιοφυούς Έντγκαρ Άλαν Πόε, οι ασυνήθιστα οξυδερκείς επιστημονικές προσεγγίσεις του Ιουλίου Βερν στη μυθοπλασία, καθώς και ο εκμοντερνισμός των αρχαίων μυθολογικών παραδόσεων από το Λόρδο Ντάνσανι, σχηματοποίησαν -σταδιακά- τη μορφή του φανταστικού και δημιούργησαν ένα ικανό πλαίσιο για την εμφάνιση έργων υψηλής καλλιτεχνικής αξίας.

«Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών»

Ώσπου, το 1954 ο John Ronald Reuel Tolkien (1892 – 1973) εκδίδει το πιο διάσημο βιβλίο του «Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών» που του προσδίδει παγκόσμια φήμη και αναγνώριση και το οποίο μαζί με τα συναφή «Σιλμαρίλλιον» και «Το Χόμπιτ» επανεισήγαγαν την φανταστική λογοτεχνία στη σύγχρονη αφήγηση. Τα βιβλία αυτά διαδραματίζονται σε έναν κόσμο επινόησης του συγγραφέα, που συχνά ονομάζεται «Μέση Γη», ο οποίος αναπαριστά τη Μεσαιωνική Ευρώπη, με τη μαγεία όμως να υπάρχει και πέρα από τους ανθρώπους – σε φυλές άλλων μυθικών πλασμάτων.

Σε κάθε περίπτωση, οι πλέον ευκρινείς επιρροές του Άγγλου συγγραφέα στο σχηματισμό του δικής του «Μέσης Γης» εντοπίζονται πέρα από τα προσωπικά του βιώματα, στην ιστορία και τους λαϊκούς θρύλους του Ηνωμένου Βασιλείου, στη Σκανδιναβική μυθολογία, αλλά και στη Βίβλο. Και ακόμη, ο ίδιος θεωρούσε ότι το έργο του επηρεάστηκε περισσότερο από το επικό ποίημα «Beowulf», το φινλανδικό έπος «Kalevala», καθώς και από τα έργα του Ομήρου. Άλλωστε, η μυθολογία του Βρετανού συγγραφέα είναι γεμάτη από επικούς πολέμους, παράξενα πλάσματα, χαρισματικούς και μισητούς χαρακτήρες, συγκινητικές στιγμές και σκηνές επικού μεγαλείου που εξάπτουν τη φαντασία.

Αυτήν την ιδιότυπη μυθολογία έρχεται να εμπλουτίσει το θαυμαστό έργο του J. R. R. Tolkien «Η Φύση της Μέσης Γης», που αποτελεί ένα από τα πιο απαιτητικά αλλά και αποκαλυπτικά βιβλία του. Δεν πρόκειται για αφήγηση με την κλασική έννοια, αλλά για μια συλλογή φιλολογικών, φιλοσοφικών και κοσμολογικών κειμένων που φωτίζουν σε βάθος τον φανταστικό κόσμο του συγγραφέα. Το βιβλίο εκδόθηκε μεταθανάτια και επιμελήθηκε από τον Carl F. Hostetter, βασισμένο σε σημειώσεις και δοκίμια που έγραψε ο ίδιος ο Tolkien κυρίως στα τελευταία χρόνια της ζωής του.

Στον κόσμο του J. R. R. Tolkien

Στο επίκεντρο του έργου βρίσκεται η προσπάθεια του Tolkien να προσδώσει εσωτερική συνοχή και «επιστημονική» λογική στη Μέση Γη. Και, πράγματι, ο ιδιοφυής συγγραφέας εξετάζει ζητήματα όπως ο χρόνος, η φθορά, η αθανασία, η βιολογία των λαών της Μέσης Γης και η σχέση τους με τον κόσμο!
Πάντως, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του βιβλίου είναι η φιλοσοφική του διάσταση. Ο Tolkien δεν αντιμετωπίζει τη φαντασία ως απλή απόδραση, αλλά ως πεδίο στοχασμού. Μέσα από τεχνικές λεπτομέρειες -όπως η διάρκεια της ζωής των Νούμενοριων ή η φύση των σωμάτων των Βάλαρ– αναδύονται βαθύτερα ερωτήματα για τη μοίρα, την ευθύνη και τη θέση των νοημόνων όντων μέσα στη δημιουργία. Η Μέση Γη, παρουσιάζεται ως ένας κόσμος που υπακούει σε ηθικούς και μεταφυσικούς νόμους, όχι τυχαίους αλλά αποτέλεσμα θεϊκής πρόνοιας.

Παράλληλα, το συγκεκριμένο έργο αποκαλύπτει τον Tolkien ως τον απόλυτα τελειομανή δημιουργό. Πολλά από τα κείμενα δείχνουν την αδιάκοπη προσπάθειά του να αναθεωρήσει, να διορθώσει ή να επεκτείνει ιδέες που είχε ήδη παρουσιάσει στο «Σιλμαρίλλιον» ή στον «Άρχοντα των Δαχτυλιδιών». Αυτό καθιστά το έργο απαιτητικό για τον αναγνώστη, ιδιαίτερα για όσους δεν είναι ήδη εξοικειωμένοι με τον μύθο της Μέσης Γης. Κατά τα άλλα, εδώ έχουμε ένα εξαιρετικό βιβλίο εισαγωγής στον κόσμο του J. R. R. Tolkien που δίνει στον αναγνώστη την ευκαιρία να μυηθεί στα ενδότερα της μαγείας ενός ολόκληρου επινοημένου κόσμου, όπου τα πάντα είναι πιθανά – ακόμα και όσα, εκ πρώτης όψεως, φαίνονται απίθανα…

Μετάφραση: Ευγενία Χατζηθανάση – Κόλια
Εκδόσεις: Κέδρος
Σελίδες: 746

Creative: Ανδρέας Κωστόπουλος