Στο έργο του δεν υπάρχουν ξεκάθαρες σημασίες, υπάρχουν κυρίως σχέσεις σημείων και συνειρμών. Άλλωστε, το ανεξέλεγκτο πάθος για την ακρίβεια της διατύπωσης, η λεπτότητα των αναλύσεων του κοινωνικού γίγνεσθαι, η εμμονική (σχεδόν νευρωτική) διερεύνηση των γεγονότων και των εννοιών, αλλά και η μεθοδική μελέτη των αντιφάσεων του κοινωνικού συνόλου, έχουν ως αναμενόμενο αποτέλεσμα την καταστροφική απώλεια κάθε βεβαιότητας. Τελικά, τι απομένει; Μία διαπεραστική οδύνη η οποία, ωστόσο, ελάχιστα απέχει από μια ηδονή της καταστροφής.

Κάπως έτσι, αυτό που επιτυγχάνει ιδιοφυώς ο Ρόμπερτ Μούζιλ (1880- 1942) είναι να  υπονομεύει τον ρεαλισμό από μέσα: Ο ορθολογισμός του, η ακριβολογία, η ψυχολογική ανάλυση και η τελειότητα της φόρμας, υπολείπονται σταθερά του κόσμου των αισθήσεων και των εμπειριών. Η πραγματικότητα, παρόλη την εντυπωσιακή προσπάθεια του συγγραφέα να συγκεράσει την υποκειμενική εμπειρία με μια αντικειμενική θεωρία, μένει καλά κρυμμένη και τελικά ανεξιχνίαστη. Πάντως, σε κάθε περίπτωση, η προδιαγεγραμμένη αποτυχία του είναι η συνταγή της καλλιτεχνικής επιτυχία του.

 Ένας άλλος εφιαλτικός κόσμος

Το πρώτο μυθιστόρημα του Ρόμπερτ Μούζιλ, είναι ένα από τα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας: «Οι αναστατώσεις του οικότροφου Ταίρλες» (1906) – έργο το οποίο ο συγγραφέας έγραψε σε ηλικία μόλις είκοσι πέντε ετών. Ο νεαρός Ταίρλες ανακαλύπτει συνεχώς τον εαυτό του και τον κόσμο, τρομάζει και απορεί συνεχώς από αυτές τις ανακαλύψεις, αλλά κυρίως τρομάζει! Μέσα σε ένα αυστηρό ίδρυμα των αρχών του εικοστού αιώνα, όπου εκπαιδεύονται τα παιδιά των καλύτερων οικογενειών της Αυστρίας, συμβαίνουν τρομερά, φρικιαστικά πράγματα. Στο ημίφως, σε μικρά καμαράκια κάτω από τη στέγη, συνυπάρχει ένας άλλος εφιαλτικός κόσμος, που μένει να ανακαλυφθεί.

Στην ουσία, ο ήρωας του βιβλίου βασανίζεται επειδή ανακαλύπτει αυτό που είναι πέρα από το λόγο. Και αντιλαμβάνεται ότι ο αισθησιασμός και η ηδονή συχνά δεν μπορούν να αποσπαστούν από τις πιο αποτροπιαστικές εμπειρίες. Μπροστά στην ανελέητη και απρόσμενη βία που θα αντικρίσει ο νεαρός Ταίρλες, στέκει σιωπηλός παρατηρητής. Και μέσα από ένα απρόσμενο ξύπνημα της σεξουαλικότητάς του, θα ανακαλύψει έκπληκτος κάτι που ποτέ του δεν είχε αναζητήσει μέχρι τότε: την ηδονή του κακού…

Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες

Απ’ την άλλη, σε ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα του εικοστού αιώνα με τίτλο «Ο άνθρωπος χωρίς ιδιότητες» (1942) -που ο Ρόμπερτ Μούζιλ το έγραφε για περισσότερο από είκοσι χρόνια – επιχειρείται κάτι προκλητικά παράτολμο και απρόσμενο: η ανάδειξη του συνόλου των ψυχικών διεργασιών και παραμέτρων μιας ολόκληρης εποχής μέσα από την λεπτομερή σκιαγράφηση ενός και μόνο ανθρώπου!

Ο Ούλριχ, κεντρικός χαρακτήρας του έργου, είναι ένας νεαρός διανοούμενος που επιθυμεί διακαώς να ξεφύγει από τους καταπιεστικούς προσδιορισμούς και τις αναμενόμενες «ιδιότητες» που του επιβάλλουν η ανατροφή του, ο τρόπος ζωής και οι κοινωνικές συμβάσεις. Αποφασίζει, λοιπόν, να εγκαταλείψει για ένα χρόνο κάθε ιδέα για επαγγελματική σταδιοδρομία, προκειμένου να ανακαλύψει τις πραγματικές του ικανότητες.

Η αφήγηση του έργου ξεκινάει τον Αύγουστο του 1913, στη Βιέννη, με τον Ούλριχ να συμμετέχει σε μια ειρηνιστική εκστρατεία, όμως ο πόλεμος δεν αργεί να ξεσπάσει. Έτσι, με τον κόσμο να καταρρέει γύρω του ο ήρωας του μυθιστορήματος δεν θα καταφέρει να ανακαλύψει ποιες είναι οι ιδιότητές του: Αφ’ ενός μεν, λείπει από τη ζωή του ένας κεντρικός άξονας. Αφ’ ετέρου δε, η διαταραγμένη αυτή εποχή όπου όλα χάνονται αποτελεί, ενδεχομένως, το ιδανικό σκηνικό για την απωλεσθείσα ταυτότητά του- εξακολουθεί να μη γνωρίζει ποιος είναι και τι θέλει: πρόκειται -δηλαδή- για έναν άνθρωπο χωρίς ιδιότητες.

Όσο για τις «Τρεις γυναίκες» (1924), αποτελούν μία εξαιρετικά ενδιαφέρουσα τριλογία. Πρόκειται για τρεις νουβέλες με κεντρικούς χαρακτήρες την Γκρίτζα, την (ανώνυμη) Πορτογαλίδα και την Τόνκα, όλες γυναίκες που δοκιμάζονται στις σχέσεις τους με το άλλο φύλο. Τρεις γυναίκες αντιμέτωπες με άντρες, όπου καμία και κανένας δεν βγαίνει αλώβητος από την πολυπλοκότητα των σχέσεων: Η άπιστη Γκρίτζα θάβεται ζωντανή από τον άντρα της. Η Πορτογαλίδα, η ξένη σύζυγος του Χερ φον Κέττεν του πολεμιστή, ερωτοτροπεί με έναν συμπατριώτη της. Η Τόνκα μόνη και εύθραυστη, βρίσκεται στο πλευρό ενός άντρα ο οποίος στην προσπάθεια του να τη γνωρίσει, την αμφισβητεί και την αρνείται. Η κεντρική ιδέα που συναντούμε κάτω από τις τρεις αυτές ιστορίες είναι, φυσικά, η απιστία. Αλλά αυτή, δεν είναι παρά μόνο η αφορμή.

Το μυστήριο της γυναικείας ύπαρξης

Κοινό νήμα των τριών αφηγήσεων, είναι η προσπάθεια του ανδρικού βλέμματος να κατανοήσει το προαιώνιο μυστήριο της γυναικείας ύπαρξης. Οι γυναίκες που παρουσιάζονται δεν ξυπνούν απλώς τον ερωτικό πόθο, αλλά γίνονται φορείς μιας δύναμης που ξεπερνά τα όρια της λογικής. Η Γκρίτζα φανερώνει τη γυναικεία αντοχή και πίστη, η ανώνυμη Πορτογαλίδα ενσαρκώνει την επιβλητική γοητεία, ενώ η Τόνκα αναδεικνύει το τραγικό παιχνίδι ανάμεσα στην αθωότητα και την πραγματικότητα. Μέσα από αυτές τις μορφές, ο Μούζιλ αγγίζει θεμελιώδη ζητήματα: τη σύγκρουση ανάμεσα στη σάρκα και το πνεύμα, τον ρόλο της ηθικής, τη δυσκολία επικοινωνίας.

Ο Μούζιλ με ασυνήθιστα πυκνή γραφή και με φαινομενικά απλή μυθοπλασία, διερευνά το αίνιγμα των σχέσεων μεταξύ ανδρών και γυναικών, αλλά και γενικότερα των ανθρώπινων σχέσεων. Αυτό που τελικά μας προσφέρει είναι, αφενός μεν μία εντυπωσιακή ανατομή της αέναης πάλης που κρύβουν οι σχέσεις μέσα από τις αντιφάσεις τους, αφετέρου δε τρεις διαφορετικές εκδοχές της καταστροφικής πορείας προς τον ανέφικτο έρωτα. Τελικά, τι απομένει; Η απογοήτευση, η πικρία, η αίσθηση της ματαιότητας, αλλά και ένα από τα χαρακτηριστικότερα έργα του ευρωπαϊκού μοντερνισμού…

Μετάφραση: Μαρίνα Αγαθαγγελίδου
Εκδόσεις: Αντίποδες
Σελίδες: 146