Μια πόλη που στέκει αγέρωχη εδώ και χιλιάδες χρόνια είναι η Αθήνα, με ιστορία δική της, πολυκύμαντη. Και κάθε μέρος της, κάθε σημείο και κάθε διεύθυνση, έχει κάτι να μας διηγηθεί, κάτι που συνδέει το παρελθόν με το σήμερα. Έτσι συμβαίνει και στην οδό Κολοκοτρώνη, αριθμός 3. Σε αυτήν τη διεύθυνση, στεγάζεται σήμερα ο Σύλλογος Εκπαιδεύσεως Νεανίδων, που η πορεία του, αποτυπώνει ένα μεγάλο μέρος της ιστορίας των Ελληνίδων και της εκπαίδευσής τους στα χρόνια μετά την απελευθέρωση από τον Οθωμανικό ζυγό.

Διαβάστε ακόμη: Οδός Αιόλου: Ο δρόμος έχει τη δική του ιστορία

Το 1875, νοσηλεύτριες μαθητεύουν και επανδρώνουν το Νοσοκομειακό Εκπαιδευτήριο του Συλλόγου που έχει συσταθεί.

Όμως πριν προχωρήσουμε σε μία ιστορική αναδρομή για να καταλάβουμε πόση αξία διαχρονικά είχε και συνεχίζει να έχει το εγχείρημα αυτό, ας επισημανθεί κάτι άλλο πολύ σημαντικό. Ο ρόλος που έπαιξε ο ΣΕΝ μέσα στη λαίλαπα της οικονομικής κρίσης και μετέπειτα της απρόσμενης πανδημίας, όταν για πάρα πολλές γυναίκες, προσέφερε μια διέξοδο δημιουργικής απασχόλησης με τα πολυάριθμα σεμινάριά του, τόσο δια ζώσης όσο και διαδικτυακά.

Διαβάστε ακόμη: Η ιστορία του καθρέφτη: Τι αντανακλά για τον εαυτό μας και την ανθρωπότητα;

Μαθήτριες ραπτικής χρησιμοποιούν πατρόν, υφάσματα και φιγουρίνια στο Πρότυπο Παρθεναγωγείο που είχε ιδρύσει ο ΣΕΝ το 1890.

Η ίδρυση ενός θεσμού

Προς τα τέλη του 19ου αιώνα, μαζί με μια Ελλάδα που προσπαθεί να σταθεί στα πόδια της μετά από 400 χρόνια Οθωμανικής κυριαρχίας, το ίδιο καλείται να κάνει κι η καταπονημένη – αλλά γενναία – Ελληνίδα γυναίκα. Η ανάγκη να συμβάλει και αυτή πρακτικά στη νέα πραγματικότητα, αλλά και να αρχίσει να δραστηριοποιείται επαγγελματικά προς ίδιον όφελος, έφεραν τη δημιουργία του προάγγελου του ΣΕΝ, που δεν ήταν άλλος από τον «Σύλλογο Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως». Οι σκοποί του Συλλόγου, όπως τους περιέγραψε ο λόγιος Γρηγόριος Παπαδόπουλος (υπέρμαχος της γυναικείας παιδείας και εκπαίδευσης, με δράσεις για την ίδρυση του Ωδείου Αθηνών, και την διοργάνωση των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων) ήταν οι εξής:

  • Σύσταση εργαστηρίου για τις άπορες γυναίκες και την παραγωγή βιοποριστικών χειροτεχνημάτων.
  • Ίδρυση εκπαιδευτηρίων για απόρους
  • Διεύθυνση και επιθεώρηση Παρθεναγωγείων
  • Εκπαίδευση νοσοκόμων
  • Κατάρτιση και μόρφωση υπηρετριών
    Έκδοση διδακτικών και ψυχαγωγικών βιβλίων που θα μπορούν να διεγείρουν το θρησκευτικό αίσθημα. Μάλιστα, από τον πρώτο καιρό των εργαστηρίων, ο παπα-Παναγής με το μάθημα των θρησκευτικών τους παρείχε «πνευματικόν άρτον, ενώ για την ψυχαγωγία τους είχαν το μάθημα της Ωδικής από τον Julius Ennig, διδάσκαλο του Αρσακείου και του Ωδείου Αθηνών.

Μαθήτριες του εργαστηρίου, 1902.

Στις 29 Δεκεμβρίου του 1872, σε μια εκδήλωση που έλαβε χώρα με κάθε επισημότητα στους χώρους του Ζαππείου Μεγάρου, αναγγέλθηκε και πραγματοποιήθηκε η επίσημη εγκατάσταση του πρώτου Εργαστηρίου του Συλλόγου. Η τελετή ήταν υπό την αιγίδα της Βασίλισσας Όλγας, που είχε εγκρίνει ήδη τον Σύλλογο πολλούς μήνες πριν με Βασιλικό Διάταγμα, και μάλιστα, ειδικά για την περίσταση, είχε επιλέξει να φορέσει ένα μεταξωτό φόρεμα φτιαγμένο από νεαρές υφάντριες του συλλόγου!

Ξεκινώντας λοιπόν δυναμικά τη λειτουργία του ο Σύλλογος στον τομέα της χειροτεχνίας, ανέπτυξε αρχικά τμήματα Υφαντικής, Ραπτικής, Τριχάπτων (ύφανση/ραφή με τρίχες ζώων) και Ποικιλτικής τέχνης (πολύχρωμη διακόσμηση υφάσματος με σχέδια).

Επί τω έργω

Πέραν των χειροτεχνημάτων, οι τότε δεσπόζουσες εθνικές περιστάσεις, επέβαλλαν να ξεκινήσει και ένας άλλος τομέας που αφορούσε στην εκπαίδευση γυναικών ως Νοσηλεύτριες, αρχικά για κατ’ οίκον νοσηλεία. Το 1875, νοσηλεύτριες μαθητεύουν και επανδρώνουν το Νοσοκομειακό Εκπαιδευτήριο του Συλλόγου που έχει συσταθεί. Αυτό θα αποδειχτεί εξαιρετικά χρήσιμο μιας και ειδικά με την επιδημία κοιλιακού τύφου στην Αθήνα το 1881, οι ανάγκες ήταν τόσες πολλές, που λίγο μετά, τον Μάρτιο του 1884, το «Νοσοκομικόν Παιδευτήριον», θα περάσει στην δικαιοδοσία του νοσοκομείου Ευαγγελισμός το οποίο εντωμεταξύ, είχε ήδη ανοίξει τις πόρτες του με την οικονομική συνδρομή του εθνικού μας ευεργέτη Ανδρέα Συγγρού.

Μια άλλη παράμετρος που αναδεικνύει την πολυποίκιλη συμβολή του συλλόγου είναι ότι στα τέλη του 19ου αιώνα, όταν αρχίζουν να επικρατούν στην Ελλάδα «καταναλωτικά» πρότυπα, ο σύλλογος δραστηριοποιείται προκειμένου να διευρύνει τον επαγγελματικό προσανατολισμό των γυναικών. Σύμφωνα με την Έκθεση Πεπραγμένων του 1886, ενώ το τμήμα ραπτικής απαριθμούσε 95 εργάτριες, μόλις 3 χρόνια αργότερα, ο αριθμός είχε αυξηθεί στις 140, με αρκετές άλλες γυναίκες να δουλεύουν ως εξωτερικές ημερομίσθιες!

Πρότυπον Ελληνικόν Παρθεναγωγείον

Καθώς, ένας από τους πρωταρχικούς σκοπούς του «Συλλόγου Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως», ήταν και η ίδρυση Παρθεναγωγείων, το 1890 συστήνεται επίσημα το «Πρότυπον Ελληνικόν Παρθεναγωγείον». Σκοπός του ήταν η μόρφωση των κοριτσιών. Εδώ αξίζει να αναφερθεί ότι η διευθύντρια Καλλιόπη Κεχαγιά, ταξίδεψε τότε στη Βοστώνη, στην περίφημη σχολή τυφλών (!) Perkin’s Institute, όπου συγκλονισμένη από το εκεί παιδαγωγικό σύστημα εκμάθησης, φροντίζει με την επιστροφή της στην Ελλάδα, να προσαρμόσει τις αρχές του, και να το εφαρμόσει στο Παρθεναγωγείο. Στα τέλη του 19ου αιώνα, συγκεκριμένα το 1898, ο Σύλλογος Κυριών υπέρ της Γυναικείας Παιδεύσεως» γιορτάζει τα 25 χρόνια του, και τον πανηγυρικό λόγο εκφώνησε μέσα σε κλίμα συγκίνησης και χαράς η Σοφία Σλήμαν, σύζυγος του σπουδαίου γερμανού αρχαιολόγου και φιλέλληνα, Ερρίκου Σλήμαν.

Εκατό χρόνια αγώνων

Μπαίνοντας στον 20ο αιώνα, ο σύλλογος συνεχίζει να υπάρχει, και χρόνο με τον χρόνο κερδίζει συμμετέχουσες. Αυτό το γεγονός σηματοδοτεί και εμπεδώνει την σημασία του στην κοινωνία. Μάλιστα το 1906, δημιουργείται κάτι σημαντικό, το Ταμείο Συντάξεων του προσωπικού, ενώ το 1911 (έτος Ίδρυσης του Λυκείου Ελληνίδων) θα εγκαινιαστεί ένα νέο πρατήριο στην οδό Σταδίου, απέναντι από το άγαλμα του Κολοκοτρώνη. Εκεί θα πωλούνται χαλιά, δαντέλες, κεντήματα, ασπρόρουχα και… «παν ό,τι γυναικεία καλαισθητική φαντασία επενόησε».

Το 1914, αναγνωρίζεται απ’το πρωτοδικείο το Καταστατικό του συλλόγου και ως πρώτη μέριμνα, αναδεικνύεται η δημιουργία Εργαστηρίου χειροτεχνημάτων. Συν τω χρόνω, αναπτύσσεται ακόμα περισσότερο με τμήματα ραπτικής, δαντέλας, μεταξωτών και βαμβακερών υφασμάτων καθώς και ταπητουργίας. Παράλληλα εκπαιδεύει νέα κορίτσια για να στελεχώσουν το Εργαστήριο.

Η Βασίλισσα Όλγα και οι Κυρίες της Αυλής, τέλος 1880. (Φωτογραφικό αρχείο ΙΕΕΕ. Εθνικό Ιστορικό Μουσείο)

Όμως, μια πλημμυρίδα εξελίξεων βάζουν εμπόδια. Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι, ο Α’  Παγκόσμιος, ο εθνικός διχασμός που έφερε και τη Μικρασιατική καταστροφή, είναι κάποιοι παράγοντες που, όπως είναι φυσικό, θα επηρεάσουν τη λειτουργία του συλλόγου. Οικονομική δυσπραγία, κύματα προσφύγων που έπρεπε να απορροφηθούν και να εργαστούν για να ζήσουν, έμμεσος ανταγωνισμός κ.ά., ήταν μερικές από τις αντικειμενικά δυσμενείς συνθήκες με τις οποίες έπρεπε ο σύλλογος να αναμετρηθεί.

Παρόλα αυτά, κατά τη δεκαετία του ’20 πολλά προϊόντα του Εργαστηρίου κοσμούσαν τα Ανάκτορα, τη Βουλή, τη Μητρόπολη, καθώς και χώρους Ανακτόρων σε Ρωσία, Αγγλία, Αυστρία, Δανία και Σουηδία. Το 1921 πάντως, ένα δυσάρεστο γεγονός (ο θάνατος της επί πολλά χρόνια Προέδρου του συλλόγου, Ιφιγένειας Συγγρού), γίνεται αφορμή να αποκτήσει ο σύλλογος μέσω της διαθήκης της, 5 καταστήματα πίσω από το άγαλμα του Κολοκοτρώνη. Αυτό προσφέρει μία οικονομική ανάσα που θα είναι σωτήρια για το μέλλον. Τα χρόνια περνούν πότε με δυσκολίες (Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, Εμφύλιος ) και πότε με ανάσες για τον Σύλλογο, κατορθώνοντας πάντα να προσαρμόζεται στις συνθήκες, προσφέροντας μέσα από το πάντα πολυεπίπεδο έργο του.

Η δε δεκαετία του ’70, φέρνει μεγάλες αλλαγές στη χώρα, κοινωνικές και πολιτικές, με αποτέλεσμα ως πρώτη κίνηση, ο σύλλογος να αλλάξει το όνομά του, και τον Δεκέμβριο του 1971 να μετονομαστεί σε «Σύλλογο Εκπαιδεύσεως Νεανίδων», τίτλο που φέρει μέχρι τις μέρες μας.

Μια παλιά ιστορία, μια νέα πορεία

Σήμερα ο ΣΕΝ είναι ένα ανεκτίμητο στολίδι που με τις δραστηριότητές του, όχι μόνο διαφυλάττει την πολιτιστική κληρονομιά της πατρίδας μας, αλλά κατορθώνει να είναι σύγχρονος μέσα από μια πλειάδα δραστηριοτήτων, που κερδίζουν ολοένα και μεγαλύτερο κοινό. Δύο είναι τα κεντρικά κτήρια του ΣΕΝ σήμερα:

Ιστορικό Υφαντουργείο στην Λεωφ. Αμαλίας 38

Εδώ γίνονται τα σεμινάρια της Υφαντικής τέχνης σε αργαλειούς, με τους μαθητές και τις μαθήτριες να εξοικειώνονται με την υφαντική διαδικασία. Διδάσκονται βασικές τεχνικές, μαθαίνουν παραδοσιακά σχέδια και μοτίβα, και έχουν την ευκαιρία να αξιοποιήσουν τις γνώσεις και τις δεξιότητες που απέκτησαν, δημιουργώντας ένα δικό τους έργο, εμπλουτισμένο με φαντασία και προσωπική αισθητική.

Kεντρικό κτήριο στην οδό Κολοκοτρώνη 3

Εδώ στεγάζεται το Πωλητήριο/Εκθετήριο του ΣΕΝ όπως επίσης και κάποια εργαστήρια. Μπορεί κάποιος να παρακολουθήσει πολλά και ενδιαφέροντα σεμινάρια όπως Κέντημα, Κοπανέλι, Κομποδετική, Πεγιότ, Κοπτική-Ραπτική, εργαστήριο ραπτομηχανής, σχέδιο μόδας και Styling, Πλεκτική, Κατασκευή κοσμήματος, Φωτογραφία ακόμα και μαθήματα Υπολογιστή για την καθημερινή χρήση.

Ο εκθεσιακός χώρος για την έκθεση Ολύμπια, όπου ο Σύλλογος έλαβε μέρος το 1875.

Workshops

Εκλεκτοί καλλιτέχνες κάνουν σειρά workshops όπου οι ενδιαφερόμενοι μπορούν γνωρίσουν και να δημιουργήσουν χειροτεχνήματα υπό την καθοδήγηση τους. Μερικά από τα workshops αυτά είναι Κατασκευή Πατρόν Πάνινου Καπέλου, Υφασμάτινες Πάνινες Κούκλες με Συρμάτινο Σκελετό, Χάντρινα Κοσμήματα από τον Έβρο, Τερζίδικο Κέντημα κ.ά.

Πολύ συχνά ο ΣΕΝ διοργανώνει εκθέσεις με κατασκευές από καλλιτέχνες, καθηγητές αλλά και μαθητές που συμμετείχαν στα σεμινάρια κάθε κλάδου. Έτσι το κοινό, μπορεί όχι μόνο να θαυμάσει δημιουργίες τους αλλά και να αγοράσει. Επίσης στα πλαίσια ενός διαλόγου με τη σημερινή τέχνη, καλούνται Curators, να διαμορφώσουν θεματικές εκθέσεις με εκθέματα δημιουργίες των μαθητών.

Ο Σύλλογος Εκπαιδεύσεως Νεανίδων έρχεται από το παρελθόν σαν μία σκυτάλη που αλλάζει χέρια μέσα στα χρόνια. Ας την κρατήσουμε νοερά και στα δικά μας χέρια, συμμετέχοντας με τον τρόπο μας (είτε ως μαθητές, είτε ως επισκέπτες) σε αυτή τη διαδρομή. Και κυρίως, ας φροντίσουμε αυτή η σκυτάλη να μην πέσει ποτέ κάτω.