«Ποτέ δεν άφησα κανέναν να αποφασίσει για μένα», είχε πει κάποτε. Κοιτάζοντας σήμερα τη διαδρομή της, δύσκολα μπορεί κανείς να αμφισβητήσει ότι έζησε ακριβώς έτσι: με επιλογές δικές της, με κόστος αλλά και με αντοχή.

Δείτε επίσης: The Fashion Bible Connections | Βασίλης Ζούλιας: Η ομορφιά ως στάση ζωής

Για πολλές γενιές φοιτητών Ιστορίας στην Ελλάδα, το όνομά της ήταν σχεδόν αυτονόητο. Όποιος πέρασε από αμφιθέατρο Ιστορικού τμήματος, στην Αθήνα ή στην περιφέρεια, κάπου συνάντησε τα βιβλία της. Κι όποιος αγάπησε πραγματικά το παρελθόν, πιθανότατα είχε ένα έργο της ανοιχτό στο γραφείο του. Η Αρβελέρ δεν υπήρξε απλώς μια σπουδαία βυζαντινολόγος· λειτούργησε σαν άτυπη δασκάλα ενός ευρύτερου κοινού, μεταφέροντας σύνθετες ιδέες σε γλώσσα ζωντανή και διεισδυτική.

Κάποτε, σε μια διάλεξή της, είχε διατυπώσει τη φράση ότι «η Ιστορία υπάρχει για να αναστατώνει τη Γεωγραφία». Χρειάστηκε χρόνος, και αρκετές εθνικές περιπέτειες, για να καταλάβουν πολλοί τι εννοούσε. Η Ιστορία, για εκείνη, δεν ήταν χρονολόγιο γεγονότων αλλά δύναμη που μετακινεί σύνορα, βεβαιότητες και συνειδήσεις.

Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ με τη μητέρα της, τη θεία της Ευτέρπη Ψαλτίδου και τον μικρό της ξάδελφο, στη Ρουμανία © Ελένη Γλύκατζη–Αρβελέρ, Μια ζωή χωρίς άλλοθι, όπως την αφηγήθηκα στον Γιάννη Ν. Μπασκόζο, Εκδόσεις: Μεταίχμιο

Πρωτιές που άνοιξαν δρόμους

Η πορεία της στη Γαλλία κατέγραψε ορόσημα. Το 1967 έγινε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Sorbonne και το 1976 η πρώτη γυναίκα πρύτανης του ίδιου ιστορικού ιδρύματος, έπειτα από επτά αιώνες ανδροκρατούμενης διοίκησης. Αργότερα διετέλεσε πρόεδρος του Πανεπιστημίου Παρισίων και ανέλαβε καίριες θέσεις στον πολιτιστικό χώρο της Γαλλίας.

Οι διακρίσεις της ήταν αποτέλεσμα αδιάκοπης μελέτης, πειθαρχίας και μιας ιδιότυπης τόλμης που συχνά ενοχλούσε. Συνομίλησε με ηγέτες, διανοούμενους και καλλιτέχνες της εποχής της, από τον François Mitterrand έως τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, χωρίς ποτέ να εγκαταλείψει τον ρόλο της ως ακαδημαϊκού.

Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ στο σπίτι της Ελένης Πετσοπούλου στο Σούνιο

Ρίζες στη μνήμη

Γεννημένη το 1926 στην Αθήνα, παιδί μικρασιατών προσφύγων, μεγάλωσε σε μια Ελλάδα που προσπαθούσε ακόμη να επουλώσει τα τραύματά της. Η οικογενειακή μνήμη του ξεριζωμού σημάδεψε τη σκέψη της. Η ίδια συνήθιζε να λέει πως η αληθινή πατρίδα του ανθρώπου είναι η μνήμη. Ίσως γι’ αυτό αντιμετώπισε την Ιστορία όχι ως απλό επιστημονικό αντικείμενο αλλά ως μέσο αυτογνωσίας.
Στην Κατοχή εντάχθηκε στην Αντίσταση μέσα από την ΕΠΟΝ. Εκεί έμαθε ότι το παρελθόν διαμορφώνεται από επιλογές, συγκρούσεις και ρήξεις. Οι εμπειρίες της εποχής εκείνης τη σημάδεψαν βαθιά, αλλά δεν την εγκλώβισαν. Αντίθετα, τη θωράκισαν.

Από την Αθήνα στο Παρίσι

Μετά τον πόλεμο σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, σε ένα περιβάλλον που δεν ήταν φιλικό προς τις γυναίκες με φιλοδοξίες. Η αναχώρησή της για το Παρίσι στα μέσα της δεκαετίας του ’50 υπήρξε καθοριστική. Εκεί, στο πνευματικό κλίμα της μεταπολεμικής Γαλλίας, βρήκε χώρο να αναπτυχθεί. Στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS) ανέλαβε σύντομα ευθύνες, ενώ η διδακτορική της διατριβή για το Βυζάντιο και τη θάλασσα θεωρήθηκε σταθμός στη βυζαντινή ιστοριογραφία.
Υπήρξε από τις λίγες μελετήτριες που επέμεναν στην ανάγνωση των πηγών στο πρωτότυπο. Δεν δίσταζε να αντιπαρατεθεί ακόμη και με αυθεντίες, όταν πίστευε ότι μια ερμηνεία χωλαίνει. Η αυτοπεποίθησή της ήταν η βεβαιότητα της γνώσης.

Από αριστερά: Bernard Kouchner, Μελίνα Μερκούρη, Μανόλης Ανδρόνικος, Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ © Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, «600 μολύβια και 10 ποιήματα», Eκδόσεις: Γκοβόστη

Στο τιμόνι του πολιτισμού

Η διοικητική της πορεία κορυφώθηκε όταν ανέλαβε την προεδρία του Centre Georges Pompidou. Σε μια περίοδο οικονομικών και λειτουργικών προβλημάτων, έλαβε σκληρές αποφάσεις, συγκρούστηκε με συνδικαλιστικές αντιδράσεις και επιχείρησε να επαναφέρει το ίδρυμα στον αρχικό του προσανατολισμό: την επαφή της τέχνης με το ευρύ κοινό. Οι επιλογές της προκάλεσαν αντιδράσεις, αλλά και αναγνώριση για την αποτελεσματικότητά τους.


Ο Πρόεδρος François Mitterrand, απονέμει στην Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ τον Χρυσό Σταυρό της Λεγεώνος της Τιμής © Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, «600 μολύβια και 10 ποιήματα», Eκδόσεις: Γκοβόστη

Ελλάδα και απόσταση

Παρότι έζησε δεκαετίες στη Γαλλία, δεν έπαψε να παρεμβαίνει στον ελληνικό δημόσιο λόγο. Συχνά αιχμηρή, ασκούσε κριτική σε παθογένειες που θεωρούσε διαχρονικές: την έλλειψη αυτοκριτικής, την υπερβολική αυτάρκεια, τη ρητορική των βεβαιοτήτων. Η στάση της παρεξηγήθηκε, όμως η ίδια επέμενε ότι ο πατριωτισμός δεν ταυτίζεται με την κολακεία.
Όταν μιλούσε για σύμβολα, για τη σημαία ή για τη διαδρομή του ελληνισμού, το έκανε με συγκίνηση αλλά και με ιστορική ψυχραιμία. Η Ελλάδα ήταν κομμάτι της ταυτότητάς της· η Γαλλία, ο χώρος όπου πραγματοποίησε το έργο της.

Η Ελένη Γλύκατζη Αρβελέρ με τον σύζυγό της Ζακ Αρβελέρ και την κόρη τους Μαρί Ελέν © Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, «600 μολύβια και 10 ποιήματα», Eκδόσεις: Γκοβόστη

Έγραψε δεκάδες μελέτες και βιβλία, από αυστηρά ακαδημαϊκά έως πιο προσιτά στο ευρύ κοινό, όπως το «Γιατί το Βυζάντιο», που γνώρισε μεγάλη απήχηση. Παρέμεινε δραστήρια σχεδόν μέχρι το τέλος, με λόγο κοφτερό και χιούμορ που αποφόρτιζε ακόμη και τις πιο σκληρές της διαπιστώσεις.

Το κορίτσι που κάποτε στερούνταν ακόμη και ένα μολύβι για το σχολείο έφτασε να γεμίσει τον κόσμο της με βιβλία, σημειώσεις και ιδέες. Διένυσε έναν ολόκληρο αιώνα, με λάθη και επιτυχίες, με συγκρούσεις και τιμές. Κυρίως, όμως, με μια αδιάκοπη πίστη ότι η Ιστορία ανήκει σε όλους. Και αυτό, ίσως, είναι η μεγαλύτερη κληρονομιά της.