Σχεδόν το σύνολο της εκκολαπτόμενης ελληνικής διανόησης μετακόμισε στο Παρίσι το 1945, ως υπότροφοι της γαλλικής κυβέρνησης, ύστερα από ένα θρυλικό ταξίδι με ένα παμπάλαιο σκάφος. Η Ελένη Γλύκατζη – Αρβελέρ τους συνάντησε εννέα χρόνια αργότερα, όταν έφτασε για σπουδές Βυζαντινής ιστορίας στην πόλη του φωτός.

Διαβάστε ακόμη: Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ 1926-2026: Η ιστορικός που μετέτρεψε τη γνώση σε δημόσιο αγαθό

Το ταξίδι του Mataroa

Το 1945 ήταν μια δύσκολη χρονιά για την Ελλάδα. Οι Γερμανοί είχαν αποχωρήσει και ήδη είχαν ξεκινήσει τα προεόρτια εκείνα, όπου προμήνυαν τον επικείμενο εμφύλιο σπαραγμό. Ήταν 22 Δεκέμβρη του 1945, ένα χρόνο μετά τα Δεκεμβριανά, όταν το πλοίο Mataroa, που σημαίνει στη γλώσσα των Αβορίγινων (το υπερωκεάνιο εξυπηρετούσε τη γραμμή Βρετανία – Νέα Ζηλανδία) “η γυναίκα με τα μεγάλα μάτια”, ξεκίνησε το ταξίδι του μεταφέροντας στον Τάραντα της Ιταλίας τον ανθό της ελληνικής διανόησης. Ήταν εκκολαπτόμενοι καλλιτέχνες, διανοούμενοι και επιστήμονες, που είχαν ως στόχο να φτάσουν στο Παρίσι προκειμένου να γλιτώσουν από τις πολιτικές διώξεις.

Διαβάστε ακόμη: Μπλε Νήμα: Πώς η βασίλισσα Ελισάβετ θα έσωζε τους Έλληνες royals από τα πυρηνικά

Το πλοίο – θρύλος Mataroa, πρώην Diogenes.

Στη μεγάλη πλειοψηφία τους χρίστηκαν υπότροφοι του γαλλικού κράτους. Το ταξίδι οργανώθηκε από τον φιλέλληνα τότε διευθυντή του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, τον Octave Merlier και τον αναπληρωτή του Roger Milliex. Και οι δύο υπήρξαν αντιστασιακοί, αριστερών φρονημάτων και παντρεμένοι με Ελληνίδες. Το Γαλλικό Ινστιτούτο άλλωστε από την αρχή ως και το τέλος της Κατοχής, αποτέλεσε καταφύγιο για μεγάλο αριθμό αντιστασιακών, τους οποίους φυγάδευε ως υπότροφους για σπουδές στη Γαλλία, η οποία τελούσε σε ιδιόμορφο καθεστώς κατοχής κατά τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ορισμένοι εκ των επιβατών του έγιναν παγκοσμίως γνωστοί. Υπήρχε επίσης μεταξύ τους αριθμός εκπροσώπων και άλλων τομέων επαγγελμάτων οι οποίοι δεν στερούνταν ταλέντου. Ορισμένοι εξ αυτών πραγματοποίησαν το ταξίδι με δικά τους έξοδα. Στο Mataroa δεν επιβιβάστηκαν μόνο αριστεροί, μεταξύ τους 32 παράνομα μέλη του ΚΚΕ, γόνοι φτωχών οικογενειών, προοδευτικών και φιλοαριστερών πεποιθήσεων, αλλά και γόνοι αστικών οικογενειών, όπως ο Ανδρέας Καμπάς και ο σκηνοθέτης Άδωνις Κύρου.

Η Ελένη Γλύκατζη, νεαρή ΕΠΟΝίτισσα.

Με τη φουρνιά του Mataroa και ενός ακόμη σουηδικού πλοίου που ακολούθησε αργότερα, μεταφέρθηκαν στο Παρίσι γύρω στα 400 άτομα, ενώ περίπου άλλοι 100 έφτασαν στη γαλλική πρωτεύουσα με δικά τους μέσα. Σχηματίστηκε λοιπόν στο Παρίσι μια ιδιαίτερα αξιόλογη παροικία, όπου συναπαρτίζονταν από στοχαστές, όπως ο Κορνήλιος Καστοριάδης και ο Κώστας Αξελός, αρχιτέκτονες του μεγέθους του Γιάννη Κανδύλη και του Τάκη Ζενέτου, η συγγραφέας Έλλη Αλεξίου, γλύπτες όπως ο Μέμος Μακρής (μια κεφαλή του οποίου τοποθετημένη στο προαύλιο του Πολυτεχνείο, αποτελεί το μνημείο της εξέγερσης του 1973), μουσικοί του αναστήματος του Ιάννη Ξενάκη και δεκάδες άλλοι εικαστικοί, επιστήμονες, ποιητές.

Ωστόσο, το σίγουρο είναι ότι το αποτέλεσμα της γαλλικής “υποτροφιάδας” -όπως ονομάστηκε το εγχείρημα-, δικαίωσε όχι τόσο τον σπουδαίο φιλέλληνα, ο οποίος εντέλει δέχθηκε τα συγχαρητήρια εκείνων, που νωρίτερα του είχαν χρεώσει “μυστικό σχέδιο φυγάδευσης κόκκινων εξτρεμιστών”, όσο την ίδια την Ελλάδα, που πιστώθηκε τη φήμη των υποτρόφων της, οι περισσότεροι εκ των οποίων απέσπασαν στη Γαλλία εντυπωσιακές διακρίσεις στη φιλοσοφία, την ιατρική, την αρχιτεκτονική, τη γλυπτική, τη μουσική, τη ζωγραφική…

Η αποστολή εκείνη απέδωσε περί τις 30 διδακτορικές διατριβές και περισσότερους από 50 μεταπτυχιακούς τίτλους! Ο σπόρος είχε “δέσει”, αλλά αρκετοί από τους φοιτητές που κάποτε αντάλλασσαν αγωνίες και όνειρα στην κουπαστή του Mataroa και στη συνέχεια στα καφέ της γαλλικής πρωτεύουσας δεν επέστρεψαν στην Ελλάδα. Βρήκαν στη Γαλλία μία δεύτερη πατρίδα, πιο οργανωμένη και ίσως πιο πρόθυμη να υπηρετήσει τους στόχους και τις φιλοδοξίες τους…

Το χαμένο στοίχημα για την Ελλάδα

To περίφημο Café de Flore, ένα από τα διασημότερα café του Παρισιού, στέκι των Ελλήνων διανοούμενων.

Η Ελένη Γλύκατζη έφτασε στο Παρίσι εννέα χρόνια μετά τους επιβαίνοντες του Mataroa, όταν σχεδόν άπαντες είχαν ολοκληρώσει τις σπουδές τους και έδειχνα δείγματα του ταλέντου και των στοχασμών τους. Νέα, όμορφη και ιδιοφυής. H σχεδόν καθημερινή παρέα με τους σημαντικούς “υπότροφους” του Mataroa της όξυναν το πνεύμα και διεύρυναν τους ορίζοντές και την οπτική τής νεαρής ΕΠΟΝίτισας (η νεολαία του αριστερού ΕΑΜ της κατοχής), ώστε χρόνια αργότερα να γνωριστεί και να συνδεθεί φιλικά με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, αυτοεξόριστο εκείνη την εποχή στο Παρίσι, αδιαφιλονίκητο ηγέτη της ελληνικής Δεξιάς.

Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1958, γνώρισε τον Jacques Ahrweiler, αξιωματικό του πολεμικού ναυτικού ο οποίος αργότερα διηύθυνε την γαλλική κρατική τηλεόραση. “Ήταν ο πρώτος άντρας που γνώρισα που ήξερε περισσότερα από μένα”, εξομολογήθηκε. Στο πρόσωπο της Ελένης Γλύκατζη επήλθε κατά κάποιο τρόπο, αν όχι η εθνική συμφιλίωση, η εθνική ανακωχή. Ίσως και να αποτέλεσε εκείνη την αφορμή, όπου ο Κωνσταντίνος Καραμανλής νομιμοποίησε το ΚΚΕ, στη Μεταπολίτευση. Στην Ελλάδα πάντως έλειψε, τόσο το πνεύμα της, όσο και αυτό των μέτοικων του Mataroa, που θα μπορούσαν να μεταμορφώσουν τη μετεμφυλιακή Ελλάδα.

Photos credits: goulandris.gr, cafedeflore.fr