Πότε ξεκίνησαν οι γυναίκες να φοράνε παντελόνι;

Skinny, baggy, formal, PJ-style: πρόκειται για ένα βαθιά οικείο παγκόσμιο φαινόμενο που εμφανίζεται σε κάθε σχήμα και μέγεθος. Για πολλούς, το παντελόνι αποτελεί μέρος της προσωπικής ταυτότητας, πυροδοτεί έμφυλες και συγκρούσεις γενεών και λειτουργελι ως δείκτης πολιτισμικής και κοινωνικής ένταξης. Με αφορμή τη μεγάλη έκθεση του Weltmuseum Wien για τα 3.000 χρόνια ιστορίας του παντελονιού, που θέτει το ερώτημα: «Ποιος φοράει το παντελόνι;» κάνουμε μια αναδρομή στην ιστορία του.

Διαβάστε ακόμη: Αιώνια κλασική: Η pencil φούστα παραμένει στη μόδα εδώ και 100 χρόνια

Τα εκθέματα αφηγούνται μια ιστορία λειτουργικότητας, αλλά και δεξιοτεχνίας και σχεδιασμού. Μαρτυρούν τις συνθήκες της ανθρώπινης ύπαρξης, στην πολυτέλεια ή στη φτώχεια, στην καθημερινότητα αλλά και στην επισημότητα. Η αφήγηση εκτείνεται από την Εποχή του Χαλκού και τα αρχαιότερα είδη παντελονιών έως τις επαναστατημένες γυναίκες και τον αγώνα τους για κοινωνική και πολιτική ισότητα. Εξετάζει τις θρησκευτικές ρίζες των νόμων κατά της αμφίεσης φύλου, καθώς και τις παραβάσεις των αυστηρών έμφυλων κανόνων που προέκυψαν, στο θέατρο, στο καρναβάλι και στον χορό. Παρουσιάζει την εξέλιξη του παντελονιού στην ευρωπαϊκή ανδρική ενδυμασία, με εμβληματικά αθλητικά και στρατιωτικά παντελόνια από την γκαρνταρόμπα των Αψβούργων ή τη Λατινική Αμερική.

Διαβάστε ακόμη: Ποια είναι η πραγματική ιστορία πίσω από τα παπούτσια μπαλαρίνες;

Ποιος φοράει παντελόνι;

Για αιώνες ολόκληρους, το παντελόνι ήταν σύμβολο εξουσίας, πολέμου και ανδρικής κυριαρχίας. Και για τις γυναίκες; Ένα απαγορευμένο ρούχο, φορτισμένο με κοινωνικούς φόβους, νόμους και προκαταλήψεις. Η ιστορία του γυναικείου παντελονιού είναι, στην πραγματικότητα, μια ιστορία αργής αλλά επίμονης χειραφέτησης. Τα παντελόνια χρονολογούνται γύρω στο 3000 π.Χ. και παραλλαγές τους φοριούνται από άνδρες εδώ και αρκετές χιλιετίες, ομως το παντελόνι έχει γίνει «αποδεκτή» καθημερινή επιλογή για τις γυναίκες στη δυτική κοινωνία μόλις τις τελευταίες δεκαετίες.

Από το άλογο στο πεδίο της μάχης

Τα παντελόνια εμφανίστηκαν στον δυτικό κόσμο από την αρχαιότητα. Εφευρέθηκαν από λαούς της Κεντρικής και Ανατολικής Ασίας για καθαρά πρακτικούς λόγους: οι μακριές ρόμπες ήταν ακατάλληλες για ιππασία και μάχη. Οι Έλληνες γεωγράφοι του 6ου αιώνα π.Χ. περιγράφουν Πέρσες και Αμαζόνες να ιππεύουν φορώντας παντελόνια, εικόνες που σώζονται ακόμη σε αγγεία του 5ου αιώνα π.Χ.

Ωστόσο, οι αρχαίοι Έλληνες και αργότερα οι Ρωμαίοι περιφρονούσαν το παντελόνι, θεωρώντας το «βαρβαρικό». Η ειρωνεία είναι προφανής: το πρακτικό ρούχο που εξασφάλιζε πλεονέκτημα στη μάχη απορριπτόταν για λόγους αισθητικής και ιδεολογίας. Παρ’ όλα αυτά, όσο η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία επεκτεινόταν σε ψυχρότερα κλίματα, το παντελόνι κέρδιζε έδαφος.

Ανδρικό προνόμιο και γυναικεία απαγόρευση

Κατά τον Μεσαίωνα, το παντελόνι καθιερώθηκε ως αποκλειστικά ανδρικό ένδυμα. Από τον 14ο αιώνα και μετά, συνδέθηκε με τον ιππότη, τον στρατιώτη, τον πολεμιστή. Σταδιακά, φορτίστηκε ιδεολογικά με έννοιες όπως η δύναμη, η αρρενωπότητα και η εξουσία. Για τις γυναίκες, το ύφασμα «ανάμεσα στα πόδια» θεωρήθηκε ανήθικο, ακόμη και σκανδαλώδες. Σε ορισμένες χώρες, η χρήση παντελονιού από γυναίκες απαγορευόταν δια νόμου, όπως στη Γαλλία, όπου ο σχετικός νόμος καταργήθηκε επίσημα μόλις το 2013.

Bloomers, σκάνδαλα και ποδήλατα

Τον 19ο αιώνα, το παντελόνι επιστρέφει δειλά στη γυναικεία γκαρνταρόμπα. Πρώτα για ιππασία, κρυμμένο πάντα κάτω από φούστες. Έπειτα, για ποδηλασία. Η βιομηχανική εποχή έφερε νέες ανάγκες και νέες κινήσεις. Οι φούστες ήταν επικίνδυνες, βαριές και ανθυγιεινές.

Το 1851, η Elizabeth Smith Miller παρουσίασε στη Νέα Υόρκη αυτό που έμεινε γνωστό ως bloomers, τα πρώτα ρούχα που έμοιαζαν με παντελόνια για γυναίκες. Τα αρχικά σχέδια αποτελούνταν από ένα κοντό σακάκι στο επάνω μέρος, σε συνδυασμό με μια φούστα μέχρι το γόνατο, η οποία κάλυπτε εν μέρει φαρδιά «τουρκικά» παντελόνια, εμπνευσμένα από ταξίδι της στην Ευρώπη. Το παντελόνι αυτό πήρε το όνομά του από την Amelia Bloomer, εκδότρια της πρώτης εφημερίδας για γυναίκες, The Lily, η οποία φορούσε συχνά αυτά τα φαρδιά παντελόνια, σουρωμένα στον αστράγαλο, στις δημόσιες ομιλίες της στη Νέα Υόρκη. Άλλες πρώιμες υποστηρίκτριες των bloomers ήταν πρωτοπόρες γυναίκες όπως η Mary Edwards Walker, η πρώτη γυναίκα χειρουργός σε ενεργό υπηρεσία πεδίου κατά τον Αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο, καθώς και η Elizabeth Cady Stanton, ηγετική μορφή του κινήματος για τα δικαιώματα και το δικαίωμα ψήφου των γυναικών στις ΗΠΑ. Δυστυχώς, όσες τα φορούσαν γίνονταν αντικείμενο δημόσιας χλεύης και πολλές γυναίκες κατέφυγαν στο να τα φορούν μόνο όταν έκαναν ποδήλατο ή άλλες μορφές άσκησης, ή αποκλειστικά στο σπίτι τους.

Ο πόλεμος και η αναγκαστική αποδοχή

Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος άλλαξε τα πάντα. Με τους άνδρες στο μέτωπο, οι γυναίκες μπήκαν στα εργοστάσια, στις μεταφορές, στις δημόσιες υπηρεσίες. Φορούσαν φόρμες, στολές και ανδρικά ρούχα. Το παντελόνι έγινε αναγκαίο ρούχο αλλά προσωρινό. Μετά τον πόλεμο, οι πατριαρχικοί κανόνες επέστρεψαν, όμως κάτι είχε ήδη ραγίσει. Την ίδια περίοδο, η Luisa Capetillo αμφισβήτησε ανοιχτά την κυρίαρχη κοινωνική τάξη, καθώς έγινε η πρώτη γυναίκα στο Πουέρτο Ρίκο που φόρεσε παντελόνι δημόσια. Όπως ήταν αναμενόμενο, φυλακίστηκε επειδή αυτό θεωρήθηκε έγκλημα, μέχρι που αργότερα οι κατηγορίες αποσύρθηκαν.

Chanel και η κομψότητα της ελευθερίας

Στη δεκαετία του 1920, η Coco Chanel κάνει το αποφασιστικό βήμα. Σχεδιάζει φαρδιά παντελόνια για τον εαυτό της, εμπνευσμένα από ναυτικά ρούχα και ανδρικές γραμμές. Χρησιμοποιεί jersey, ύφασμα μέχρι τότε «ανάξιο» για γυναικεία μόδα. Το αποτέλεσμα; Άνεση, κίνηση, κομψότητα χωρίς κορσέδες. Το garçonne γεννιέται και μαζί της μια νέα εικόνα γυναίκας: ανδρόγυνη, ανεξάρτητη, σύγχρονη.

Παρά τις αλλαγές, η κοινωνική αποδοχή άργησε. Το 1936, η αμερικανική Vogue αναρωτιέται ακόμη: «Πού και πότε μπορούν οι γυναίκες να φορούν παντελόνια;». Για σπορ και διακοπές, ναι. Για μεσημεριανό σε καφέ της Νέας Υόρκης; Όχι ακόμη. Η φωτογράφος Toni Frissell απαθανατίζει γυναίκες σε κίνηση, σε παραλίες και εξοχές, ντυμένες με παντελόνια, εικόνες που προαναγγέλλουν το μέλλον. Αν και εκείνη την εποχή κυκλοφορούσαν πολλές φωτογραφίες ηθοποιών, όπως η Katharine Hepburn, να φορούν παντελόνια, το 1938 η Helen Hulick, δασκάλα από την Καλιφόρνια, συνελήφθη επειδή φορούσε παντελόνι. Βρισκόταν στο δικαστήριο για να καταθέσει εναντίον ανδρών που είχαν διαρρήξει το σπίτι της και επέλεξε να φορέσει παντελόνι για λόγους άνεσης. Ο δικαστής θεώρησε την εμφάνισή της ακατάλληλη και της διέταξε να επιστρέψει την επόμενη ημέρα φορώντας φόρεμα. Εκείνη αρνήθηκε. (Μπράβο, Helen.) Κρατήθηκε για περιφρόνηση δικαστηρίου και φυλακίστηκε για σύντομο χρονικό διάστημα, γεγονός που άνοιξε συζητήσεις γύρω από τα έμφυλα πρότυπα και τα δικαιώματα των γυναικών, αποδεικνύοντας όμως ότι υπήρχε ακόμη πολύς δρόμος να διανυθεί.

“Και όπως πας σε λίγα χρόνια, θα φορέσεις παντελόνια…”

Το Κίνημα για την Απελευθέρωση των Γυναικών τη δεκαετία του 1960 και του 1970 αποτέλεσε σημείο καμπής στην ιστορία, καθώς οι γυναίκες στις Ηνωμένες Πολιτείες οργανώθηκαν για την ισότητα των φύλων. Στην πρώτη γραμμή βρέθηκε ο αγώνας για αυτονομία πάνω στο σώμα και τις επιλογές τους, συμπεριλαμβανομένου και του ντυσίματος. Το παντελόνι έγινε σύμβολο ελευθερίας, ανεξαρτησίας και απόρριψης των παραδοσιακών έμφυλων ρόλων. Η Pat Nixon έγινε η πρώτη Πρώτη Κυρία των ΗΠΑ που φόρεσε παντελόνι δημόσια, ενώ οι τροπολογίες του Title IX όρισαν ότι δεν μπορούσε πλέον να απαιτείται από κορίτσια και γυναίκες να φορούν φορέματα σε σχολεία, κολέγια και πανεπιστήμια.

Παρά τις κατακτήσεις του Κινήματος Απελευθέρωσης των Γυναικών, χρειάστηκαν τρεις δεκαετίες, μέχρι το 1993, για να επιτραπεί στις γυναίκες να φορούν παντελόνια στην αίθουσα της Γερουσίας των ΗΠΑ. Η αλλαγή ήρθε ύστερα από πρωτοβουλία της γερουσιάστριας Barbara Mikulski από το Μέριλαντ, μαζί με ομάδα γυναικών γερουσιαστών, που πίεσαν για την αναθεώρηση του ενδυματολογικού κώδικα, ο οποίος έως τότε απαιτούσε φούστες ή φορέματα. Την ίδια περίοδο, η Hillary Clinton έγινε η πρώτη Πρώτη Κυρία που απεικονίστηκε με παντελόνι σε επίσημο πορτρέτο.

Το 1966, ο Yves Saint Laurent έγραψε ιστορία με το Le Smoking: το πρώτο γυναικείο σμόκιν. Η Catherine Deneuve, η Bianca Jagger, η Liza Minnelli το μετατρέπουν σε σύμβολο δύναμης και σεξουαλικότητας. Το παντελόνι μπαίνει στο γραφείο, στην υψηλή ραπτική, στην επίσημη ζωή.

Μέχρι τη δεκαετία του 1970, ακόμη και πολυτελή ξενοδοχεία ή καταστήματα, όπως τα Harrods, απαγόρευαν την είσοδο σε γυναίκες με παντελόνια. Σήμερα, αυτό μοιάζει αδιανόητο. Σχεδιαστές όπως ο Karl Lagerfeld επαναπροσδιόρισαν το παντελόνι ως αντικείμενο μόδας, σεξαπίλ και καθημερινότητας, από το tweed κοστούμι μέχρι το jogging παντελόνι της haute couture.
Το παντελόνι, που κάποτε υπήρξε αποκλειστικά ανδρικό ρούχο, έγινε σύμβολο ελευθερίας και χειραφέτησης για τις γυναίκες, φέρνοντας μαζί του την πρακτικότητα, την άνεση και την ισότητα στην καθημερινή ζωή.

Photo credits: Getty Images, Finos Film, www.metmuseum.org, Weltmuseum Wien