Ο «σκεπτόμενος νους» είναι το μέρος του μυαλού που αναλύει καταστάσεις, φαντάζεται σενάρια, αξιολογεί λύσεις και αφηγείται ιστορίες. Αυτό το χαρακτηριστικό μας ξεχωρίζει από όλα τα υπόλοιπα πλάσματα στον πλανήτη. Ωστόσο, περιορίζεται από πολλαπλά bottlenecks, δηλαδή τα “γνωστικά στενώματα” που περιορίζουν την ποσότητα πληροφοριών που μπορούμε να επεξεργαστούμε ταυτόχρονα, τον αριθμό των εργασιών στις οποίες μπορούμε να εστιάσουμε ταυτόχρονα και τον αριθμό των παραμέτρων που μπορούμε να λάβουμε υπόψη όταν παίρνουμε μια απόφαση.

Διαβάστε ακόμη: Μπορείτε να αδυνατίσετε με τη δύναμη της σκέψης;

Τι περιορίζει την σκέψη μας;

Ο ανθρώπινος νους έχει πολλούς περιορισμούς. Για παράδειγμα, οι περιορισμένες αισθητηριακές μας ικανότητες σημαίνουν ότι υπάρχουν πολλές πηγές πληροφορίας που δεν μπορούμε να αντιληφθούμε καθόλου. Οι σκύλοι μπορούν να μυρίσουν συναισθήματα, όπως ο φόβος, και να ξεχωρίσουν δύο ανθρώπους μόνο από τη μυρωδιά τους. Οι μέλισσες μπορούν να δουν το υπέρυθρο φως, το οποίο είναι αόρατο στο ανθρώπινο μάτι.

Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, γνωρίζουμε αυτούς τους αισθητηριακούς περιορισμούς, ότι δηλαδή δεν μπορούμε να κάνουμε ηχοεντοπισμό ή να δούμε στο σκοτάδι. Όμως, με κάποιο τρόπο, τείνουμε να υπερεκτιμούμε τις γνωστικές μας ικανότητες, την ικανότητά μας δηλαδή να επεξεργαζόμαστε πολλές πληροφορίες ή να εργαζόμαστε σε πολλές εργασίες, ταυτόχρονα.

Διαβάστε ακόμη: Satisficing: Η απάντηση στην υπερανάλυση

Έτσι απαντάμε σε emails ενώ ακούμε μια παρουσίαση, παρακολουθούμε τα κανάλια των social media ενώ δημιουργούμε νέο περιεχόμενο, ολοκληρώνουμε την πληκτρολόγηση μιας αναφοράς ενώ απαντάμε στις ερωτήσεις ενός συναδέλφου.

Πιστεύουμε ότι συνδυάζοντας δύο εργασίες θα τις ολοκληρώσουμε πιο γρήγορα από το εάν εργαζόμασταν σε αυτές ξεχωριστά. Επίσης, πιστεύουμε ότι μπορούμε να λάβουμε υπόψη πολλά διαφορετικά στοιχεία όταν παίρνουμε σύνθετες αποφάσεις. Αλλά ο σκεπτόμενος νους μας περιορίζεται από δύο μεγάλα bottlenecks: την προσοχή μας και τη βραχυπρόθεσμη μνήμη (working memory).

Προσοχή και βραχυπρόθεσμη μνήμη

Χρησιμοποιώντας απεικονίσεις εγκεφάλου και πειράματα συμπεριφοράς, οι ερευνητές στο Κέντρο Ολοκληρωμένων και Γνωστικών Νευροεπιστημών του Πανεπιστημίου Vanderbilt εντόπισαν ένα ενιαίο στενό προσοχής στον ανθρώπινο εγκέφαλο, που επηρεάζει την αντίληψη και τη δράση. Απλά, δεν είμαστε καλοί στο να χωρίζουμε την προσοχή μας μεταξύ διαφορετικών εργασιών.

Η ερευνητική ομάδα εξηγεί: «Τα τρέχοντα αποτελέσματα δείχνουν το σοβαρό όριο χωρητικότητας αυτού του συστήματος προσαρμοστικής κωδικοποίησης στην υλοποίηση περισσότερων από ενός συνόλων εργασιών ταυτόχρονα, εμποδίζοντας έτσι την ικανότητά μας να αντιλαμβανόμαστε συνειδητά και να ανταποκρινόμαστε κατάλληλα σε διαδοχικά γεγονότα στον κόσμο».

Η βραχυπρόθεσμη μνήμη είναι το δεύτερο μεγάλο γνωστικό στένωμα που περιορίζει τον σκεπτόμενο νου μας. Μας επιτρέπει να κρατάμε πολλές πληροφορίες για βραχυπρόθεσμη επεξεργασία. Είναι αυτό που χρησιμοποιούμε όταν προσπαθούμε να θυμηθούμε έναν αριθμό ενώ λύνουμε μια εξίσωση ή όταν συγκρατούμε πολλαπλές έννοιες για να τις συνδέσουμε μεταξύ τους, και είναι σημαντική για δραστηριότητες όπως η ανάγνωση, η γραφή, η συζήτηση και η λήψη αποφάσεων.

Το πρόβλημα είναι ότι η βραχυπρόθεσμη μνήμη έχει πολύ περιορισμένη χωρητικότητα και διάρκεια, κάτι που μπορεί να επηρεάσει τη μάθηση και τη λήψη αποφάσεων. Η βραχυπρόθεσμη μνήμη είναι ο νοητικός χώρος όπου κάνουμε συνειδητή, ενεργή σκέψη και αυτός ο χώρος έχει περιορισμένη χωρητικότητα. Ένα θεμελιώδες πρόβλημα στη μάθηση είναι ότι η βραχυπρόθεσμη μνήμη αποτελεί στένωμα: κάθε νέο που μαθαίνουμε πρέπει να περάσει από τη βραχυπρόθεσμη μνήμη πριν μπορέσουμε να το αποθηκεύσουμε στη μόνιμη ή μακροχρόνια μνήμη.

Πώς να διαχειριστούμε τα bottlenecks;

Ίσως νομίζετε ότι με την κατάλληλη εκπαίδευση μπορείτε να ξεπεράσετε αυτά τα γνωστικά στενώματα. Ωστόσο, η έρευνα δείχνει ότι τέτοιες παρεμβάσεις δεν αποδίδουν μακροπρόθεσμες βελτιώσεις. Τι μπορείτε λοιπόν να κάνετε για να αντιμετωπίσετε αυτούς τους περιορισμούς; Ακολουθούν τρεις στρατηγικές που δεν βασίζονται σε ειδική εκπαίδευση και μπορείτε να αρχίσετε να εφαρμόζετε αμέσως:

  1. Απελευθερώστε μέρος της σκέψης σας. Αντί να βασίζεστε μόνο στον νου σας για επεξεργασία πληροφοριών και λήψη αποφάσεων, χρησιμοποιήστε εργαλεία σκέψης που σας βοηθούν να συλλέξετε και να συνδέσετε ιδέες. Ξεκινήστε να κρατάτε σημειώσεις και εφαρμόστε νοητικά μοντέλα για τις σύνθετες αποφάσεις. Διατηρήστε έναν «νοητικό κήπο» για να παρακολουθείτε τις σκέψεις σας. Μπορείτε ακόμη να βρείτε έναν συνεργάτη σκέψης ή να συμμετάσχετε σε μια κοινότητα για να συζητάτε τα έργα σας, να κάνετε ερωτήσεις, να μοιράζεστε αμφιβολίες και να συλλέγετε περισσότερες πληροφορίες.
  2. Αφιερώνετε χρόνο σε μία συγκεκριμένη εργασία χωρίς να αποσπάστε από άλλες δουλειές ή ειδοποιήσεις. Ορίστε σαφείς εργασίες και κλείστε χρόνο στο ημερολόγιό σας για να τις ολοκληρώσετε. Κλείστε όλες τις άλλες εφαρμογές, αφήστε το τηλέφωνό σας σε άλλο δωμάτιο και βεβαιωθείτε ότι οι γύρω σας γνωρίζουν ότι βρίσκεστε σε κατάσταση εστίασης, για παράδειγμα κλείνοντας την πόρτα ή φορώντας ακουστικά.
  3. Εξασκήστε την ενσυνείδητη παραγωγικότητα. Αντί να κατηγορείτε τον εαυτό σας κάθε φορά που παρατηρείτε ότι αποσπάται η προσοχή σας, επαναφέρετε σταδιακά την προσοχή σας στην τρέχουσα εργασία. Αν δεν τα καταφέρνετε, κάντε ένα σύντομο διάλειμμα για να ανανεώσετε τις «πνευματικές σας μπαταρίες». Αναγνωρίστε και αποδεχτείτε ήρεμα τα συναισθήματα και τις σκέψεις σας ενώ εργάζεστε ή δημιουργείτε. Δημιουργήστε μια πρακτική μεταγνώσης για τον εαυτό σας, όπως ημερολόγιο ή εβδομαδιαία ανασκόπηση.

Μόλις απαλλαγείτε από την ψευδή πολυδιεργασία, δηλαδή όταν νομίζετε ότι κάνετε πολλές δουλειές ταυτόχρονα αποτελεσματικά, ενώ στην πραγματικότητα η προσοχή σας πηδά από τη μία εργασία στην άλλη και δεν ολοκληρώνετε τίποτα σωστά, και την τοξική παραγωγικότητα, δήλαδή όταν όταν πιέζετε συνεχώς τον εαυτό σας να είστε «αποτελεσματικοί» ή να παράγετε χωρίς διάλειμμα, με αποτέλεσμα άγχος, εξάντληση και μείωση της πραγματικής απόδοσης, τα bottlenecks δεν είναι κακά. Αποτελούν απλώς χαρακτηριστικά του νου που πρέπει να λάβετε υπόψη όταν σχεδιάζετε την εργασία σας και αλληλεπιδρείτε με τον κόσμο. Αντί να επενδύετε σε ακριβές εφαρμογές εκγύμνασης του εγκεφάλου, εφαρμόστε τις παραπάνω απλές στρατηγικές διαχείρισης γνωστικών ικανοτήτων για να απελευθερώσετε την παραγωγικότητά σας χωρίς περιττό στρες.

Photo credit: iStock