Είναι ο συγγραφέας του ακραίου, του υπερβολικού, του παράδοξου, του υπέρτατου, που ωθεί το καθετί πέρα από τα όριά του, στη σκοτεινή εκείνη περιοχή όπου η λογική και οι κατακτήσεις της απέχουν ελάχιστα από την παράνοια. Πρώτος εκείνος συνέλαβε τη σύνθεση του ποιήματος πάνω σε ένα αυστηρά δομημένο σχεδιασμό, ενώ -απ’ την άλλη- η παράδοξα ποιητική του υπόσταση δεν έπαψε να εμφανίζεται πολλαπλασιαστικά στον μονίμως αινιγματικό και μισοσκότεινο κόσμο των διηγημάτων του.

Διαβάστε ακόμα: Ζωρζ Σιμενόν: Σε περίπτωση ατυχήματος 

Ο επινοητής των αστυνομικών ιστοριών

Απ’ την άλλη, εάν υπάρχει κάποιος που να κατέχει ομόθυμα μία περίοπτη θέση στη διαμόρφωση και εξέλιξη του διηγήματος -σε παγκόσμια κλίμακα- αυτός δεν είναι άλλος από τον Edgar Allan Poe (1809-1849), ο οποίος μέσα από ένα ευρύτατο φάσμα ιστοριών έφτασε σχεδόν την τελειότητα: διηγήματα φαντασίας, ορθολογισμού, αστυνομικής έρευνας, τρόμου, εγκλήματος και ψυχικής ανάλυσης. Μάλιστα, όσον αφορά στις αστυνομικές ιστορίες, υπήρξε -στην ουσία- ο επινοητής τους.

Με τις «Δολοφονίες της οδού Mοργκ» ο Poe καθιέρωσε τον αστυνομικό ντετέκτιβ που αναζητάει λογικές λύσεις στην αμείλικτη γεωμετρία του εγκλήματος. Ξεκινώντας απ’ όπου έχει φτάσει ο δολοφόνος, ο Aύγουστος Nτυπέν ακολουθεί την αντίστροφη πορεία και συμπληρώνοντας τις ενδείξεις με τη συλλογιστική, ανακαλύπτει στην υφή της λεπτομέρειας την πιο φρικιαστική όψη της καθημερινότητας. Στο διαχρονικό «Το βαρέλι του Aμοντιλλάδο», απ’ την άλλη, συνδυάζεται η ανατριχιαστική ιστορία εκδίκησης με την ενδελεχή ψυχολογική μελέτη, ενώ από τα διηγήματα φαντασίας και βίας, το «Oυίλλιαμ Oυίλσον» αποτελεί -δίχως άλλο- μία υποδειγματική σπουδή στο θέμα της διπλής προσωπικότητας.

Στη «Λιγεία», πάλι, τα αντικρουόμενα χαρακτηριστικά των δύο ηρωίδων συμβολίζουν την εσωτερική σύγκρουση του ενός πρωταγωνιστή, με σκηνικό μία αριστοτεχνικά διαμορφωμένη επιβλητική γοτθική ατμόσφαιρα. Ο Poe έμελλε να δώσει και μερικές εξαιρετικές ιστορίες τρόμου και εσωτερικής διερεύνησης με στοιχεία αλληγορίας, όπως η περίφημη «Bερενίκη», η οποία πραγματεύεται το θέμα της πρόωρης ταφής και της επιστροφής των νεκρών. Επίσης, στην «Eλεονόρα» η ηρωίδα κατευθύνει ευμενώς το πεπρωμένο του έτερου πρωταγωνιστή, μέσα από μια πολύπλευρη αφήγηση στην οποία κυριαρχεί ο λυρισμός. Και, βέβαια, στο «Πορτρέτο», το ποιητικό στοιχείο πλημμυρίζει απροσδόκητα τη δράση της ιστορίας του κοριτσιού.
Απ’ την άλλη, τα κλασικά έργα «Μετζενγκερστάιν» και «Η αλήθεια για την περίπτωση του κυρίου Βάλντεμαρ» που σταχυολογούνται στην παρούσα έκδοση με τίτλο «Η πτώση του οίκου των Άσερ και άλλα διηγήματα», αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα της σκοτεινής φαντασίας και της μακάβριας ατμόσφαιρας που διαπερνά το έργο του.

Η γοητεία του θανάτου

Στο «Μετζενγκερστάιν», ο αναγνώστης μεταφέρεται σε έναν κόσμο αριστοκρατικών οικογενειών, όπου κυριαρχεί μια παλιά έχθρα ανάμεσα σε δύο οίκους. Ο νεαρός βαρόνος Μετζενγκερστάιν, σκληρός και αλαζονικός, φαίνεται να συνδέεται μυστηριωδώς με έναν παράξενο, σχεδόν δαιμονικό ίππο που εμφανίζεται μετά από μια καταστροφική πυρκαγιά. Το άλογο λειτουργεί ως σύμβολο εκδίκησης και ίσως ως ενσάρκωση μιας σκοτεινής δύναμης ή κατάρας. Καθώς η εμμονή του βαρόνου με το ζώο εντείνεται, η διάκριση ανάμεσα στο φυσικό και το υπερφυσικό γίνεται όλο και πιο ασαφής.
Στο «Η αλήθεια για την περίπτωση του κυρίου Βάλντεμαρ», ο Poe στρέφεται προς μια πιο «επιστημονική» προσέγγιση του θανάτου. Η ιστορία παρουσιάζεται ως πείραμα ύπνωσης σε έναν ετοιμοθάνατο άνδρα, τον κύριο Βάλντεμαρ. Ο αφηγητής επιχειρεί να εξετάσει αν είναι δυνατόν να «παγώσει» κανείς τη στιγμή του θανάτου μέσω της ύπνωσης. Το αποτέλεσμα είναι βαθιά ανησυχητικό: ο Βάλντεμαρ φαίνεται να αιωρείται ανάμεσα στη ζωή και την αποσύνθεση, διατηρώντας μια φωνή χωρίς πραγματική ύπαρξη.

Η συνειδητοποίηση του αλλόκοτου

Όμως, αυτή η γοητεία του θανάτου όπως διαχέεται από όλο το έργο του Poe δεν οφείλεται σε κάποιο νοσηρό «πυρετό», αλλά αποτελεί μία άμεση συνέπεια της απόλυτα -και άνευ όρων- λογικής συνειδητοποίησης του αλλόκοτου, του αδιανόητου, του ασύλληπτου. Πρόκειται -με άλλα λόγια- για έναν συγγραφέα που εστιάζει στο φανταστικό μέσα από μία αυστηρή και αναπόδραστη λογική και όχι τάχα από την άρνησή της.

Είναι, ωστόσο, η εντυπωσιακή -από κάθε άποψη- «Πτώση του οίκου των Άσερ», που έρχεται να αποκρυσταλλώσει όλη τη θεματική του συγγραφέα: Ένα διήγημα ή αλλιώς μια αξεπέραστη ελεγεία της παρακμής, του αδιεξόδου και του θανάτου, ένας αιχμηρός στοχασμός πάνω στην αναζήτηση της αιώνιας ομορφιάς που περιστοιχίζεται, ωστόσο, από τα αδιέξοδα της θνητής υπόστασης. Άλλωστε, αυτό είναι το υπέρτατο όριο που ελκύει υπνωτιστικά αυτόν τον μεγάλο συγγραφέα: ο Θάνατος. Μία έμμονη ιδέα που αναδεικνύεται -με απαράμιλλη ευρηματικότητα- στις πιο ακραίες εκδοχές της: τη δολοφονία, τη μοίρα του φυσικού θανάτου, την ακαθόριστη απειλή ενός επικείμενου τέλους, τον φιλοσοφικό στοχασμό πάνω στον αναπόφευκτο αφανισμό.

Η ιστορία εκτυλίσσεται σε μια απομονωμένη έπαυλη, όπου ο αφηγητής επισκέπτεται τον παιδικό του φίλο, Ρόντερικ Άσερ, ο οποίος βρίσκεται σε κατάσταση έντονης ψυχικής και σωματικής κατάρρευσης. Κεντρικό στοιχείο του διηγήματος είναι η ταύτιση του οίκου (του σπιτιού) με τον οίκο (την οικογένεια). Το κτίσμα, σκοτεινό και ετοιμόρροπο, αντανακλά την εσωτερική διάλυση των μελών της οικογένειας Άσερ. Ο Poe χρησιμοποιεί έντονα συμβολικά στοιχεία για να δείξει πως η παρακμή δεν είναι μόνο φυσική αλλά και πνευματική, σχεδόν κληρονομική. Η σχέση ανάμεσα στον Ρόντερικ και την αδελφή του, Μάντλιν, ενισχύει την αίσθηση ενός κλειστού, απομονωμένου κόσμου που οδηγείται αναπόφευκτα στην καταστροφή.

Η δε ατμόσφαιρα είναι ασφυκτική, γεμάτη αγωνία και υπαινιγμούς για το υπερφυσικό. Εντούτοις, ο τρόμος προκύπτει πρωτίστως από την ψυχολογική ένταση και την αβεβαιότητα: ο αναγνώστης δεν γνωρίζει αν τα γεγονότα ανήκουν στο μεταφυσικό πεδίο ή έχουν λογική εξήγηση. Και όλα αυτά, από έναν συγγραφέα που παραμένει αξεπέραστος στις περίτεχνες διανοητικές αναζητήσεις και στη δημιουργία ενός ζοφερού και παράξενου σκηνικού, διευρύνοντας ιδιοφυώς τα όρια της γοτθικής ιστορίας – πάντα, μέσα από μία ρομαντική, πληγωμένη και –ενίοτε- πνιγηρή εσωστρέφεια…

Μετάφραση: Γεώργιος Κόκκας
Εκδόσεις Νίκας
Σελίδες: 80