Από τις 20 Μαΐου μέχρι τις 4 Οκτωβρίου 2026, το Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή φιλοξενεί ένα αφιέρωμα-σταθμό. Ύστερα από 107 ατομικές εκθέσεις σε Ελλάδα και εξωτερικό, ανακαλύπτουμε με νέο βλέμμα μια καλλιτεχνική πορεία από το 1962 έως σήμερα. Η πρωτοτυπία; Εδώ δεν βλέπουμε μια αναδρομική έκθεση. Βλέπουμε όσα ο ίδιος ο καλλιτέχνης επέλεξε να κρατήσει για την ιδιωτική του συλλογή. Μια σπάνια, εσωτερική ματιά στο έργο και τις επιλογές του. Σε είκοσι κεφάλαια, διαμορφωμένα σύμφωνα με τις δικές του αφηγήσεις.

Η συνάντηση. 1967. Ασπρόμαυρη. Σα να βλέπεις την Τζάκι Κένεντι-Ωνάση. Γυναικείες μορφές, ξανθιές φιγούρες, οικείες και απόμακρες, πραγματικές και σχεδόν σαν κούκλες. Η καταναλωτική κοινωνία και ο κόσμος της διαφήμισης μπαίνουν στην τέχνη. Στα περιοδικά, η εικόνα αποκτά νέα δύναμη. Εξώφυλλα, Polaroids, εμπορικές αναπαραστάσεις, πρότυπα ομορφιάς. Ο Ψυχοπαίδης το συστηματοποιεί, συνδεόμενος με τους Νέους Έλληνες Ρεαλιστές. Ένα παιχνίδι ανάμεσα στην τέχνη και την εμπορική εικόνα, όπου το έντονο μακιγιάζ και η στιλιζαρισμένη κόμμωση ενσωματώνονται στη ζωγραφική όχι ως μίμηση αλλά ως σχόλιο. Το πρόσωπο ως σύμβολο ομορφιάς και ένδειξη μιας κοινωνίας που μετασχηματίζεται.

Βρέθηκα στο Μουσείο τη μέρα της συνέντευξης Τύπου. Μας μίλησε για κεφάλαια της ζωής του, περιηγηθήκαμε μόνοι στην έκθεση. Σε έναν εικαστικό λαβύρινθο από το 1 έως το 20. Και πάλι πίσω. Καθίσαμε όλοι μαζί έξω, γύρω του.  Δεκαετία του ’60, ο δάσκαλος στα τεχνικά με την οδοντόβουρτσα και τη μυγοσκοτώστρα. Οι Άθλιοι του Βίκτωρα Ουγκό. Η πρώτη του ζωγραφιά στα πέντε του χρόνια. Η ποίηση. Ο «Άστατος Καιρός» μια μέρα με λιακάδα και λίγη συννεφιά.

«Μάθημα Ανατομίας», φοιτητικά χρόνια, πρόσωπα με τραύματα όχι πάντα ορατά, γυμνά μοντέλα, εύθραυστα, σχεδόν τραυματισμένα σώματα. «Το γράμμα που δεν έφτασε», καθημερινότητα και προσωπικές αναφορές. Βρυξέλλες, η εικόνα της πόλης έξω από τα παράθυρα. «Αναφορά στον Goya» ως καταγγελία του πολέμου.

Διάβασα στον κατάλογο της έκθεσης για τη χαμένη και κερδισμένη άνοιξη. Σημειώσεις για μια αυτοβιογραφία. Εκείνος μας παρότρυνε, με τη γενναιοδωρία του καλλιτέχνη, να διαβάσουμε «μια γοητευτική συλλογή της Κικής Δημουλά. Το «Ενός λεπτού μαζί»».

Ευχαρίστησε όλους τους συντελεστές που στήσανε μια έκθεση «καθόλου εύκολη. Γιατί; Αποτελείται από τόσα διαφορετικά έργα, διαφορετικές ενότητες, ολόκληρη ιστορία ζωής από τα πρώτα βήματα έως σήμερα. Όλος αυτός ο μεγάλος κύκλος, τα τόσο διαφορετικά κεφάλαια, έπρεπε να συντονιστεί μοναδικά –μορφολογικά, εκθεσιακά– για να φανερωθεί το ζητούμενο. Και δεν είναι εύκολο, γιατί στην επιφάνεια τα κεφάλαια αυτά μοιάζουν ξένα μεταξύ τους.

Στην ουσία, πρέπει να βρει κανείς αυτό το εσωτερικό νήμα που συνδέει τις περιόδους. Και αυτό δεν είναι εύκολο. Όμως, πιστεύω, μπορεί κανείς εύκολα να αναζητήσει αυτό που θα λέγαμε «θέληση στάσης ζωής», η δύναμη που συνδέει τα πάντα. Τα έργα αυτά ανήκουν σε εμένα, χωρίς να το έχω σχεδιάσει. Συνειδητοποίησα ότι πάντα κρατούσα δύο-τρία έργα από κάθε περίοδο. Σαν βοήθημα, σαν στήριγμα για την επόμενη κίνηση, σαν παρακαταθήκη μιας ιδέας, μιας σχέσης ζωής, τέχνης, υλικότητας. Κρατούσα το έργο που ολοκληρώνει έναν κύκλο και δίνει το βήμα για το επόμενο. Δεν είχα σκεφτεί ποτέ ότι αυτά που φύλαξα θα μπορούσαν να εκτεθούν μαζί. Κι όμως, διαφυλάχθηκαν και μπορέσαμε να κάνουμε κάτι πολύ χαρακτηριστικό και ενδεικτικό μιας συνολικής πορείας.

Δεν σημαίνει ότι δεν λείπουν ενότητες, για παράδειγμα, κατασκευές, καλλιτεχνικά βιβλία, που τρέχουν παράλληλα. Αλλά εδώ δίνεται μια αίσθηση συνολικής πορείας. Δεν αισθάνομαι ότι υπάρχει απουσία. Ακόμα και έργα εκτός εργαστηρίου είναι παρόντα, έχουν αφήσει ίχνη. Υπάρχει μια σύνθεση. Απλώς μου δίνεται η ευκαιρία μιας σύνοψης. Δεν λείπουν τα έργα. Είναι παρόντα μέσα μας.

Η ίδια η έκθεση είναι μια πρόκληση. Σε οδηγεί αυτή, αντί να την οδηγείς εσύ. Σου αποκαλύπτεται, αν έχεις διάθεση να ψάξεις, να βρίσκεσαι σε σχέση ερωτήματος με τον κόσμο, τα πράγματα, την υλικότητα, τις ιδέες. Είναι ο βαθμός περιέργειας και αναζήτησης μιας αλήθειας, που το ίδιο το υλικό σε βοηθά να αποκαλύψεις. Έχει να κάνει με τις εκατοντάδες τεχνικές που χρησιμοποιεί κανείς, για να παίξει δημιουργικά με τις ιδέες. Τις κουβαλάς μέσα σου. Αρκεί να είσαι ανοιχτός να δοκιμαστείς σε καινούργιες εκφράσεις, σε αυτοσχεδιασμούς που μπορεί να σε οδηγήσουν κάπου πολύ δημιουργικά. Η τεχνική δεν είναι ένα απλό «πώς». Έχει τη γλώσσα και το βάρος της. Αλλά δεν είναι αυτόνομη. Στον βαθμό που υπηρετεί έναν στόχο, διαφορετικά μένει μια διακοσμητική, ίσως αισθητικά ενδιαφέρουσα, αλλά περιορισμένη επιφάνεια. Αν δεν υπηρετεί κάτι, τότε είναι κενή. Η τεχνική είναι ζωντανό και δημιουργικό παιχνίδι. Αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε». Ευχαριστούμε Γιάννη Ψυχοπαίδη, για τα μαθήματα τέχνης και ζωής, μια μέρα στο μουσείο.

Photo credits: Ίδρυμα Βασίλη & Ελίζας Γουλανδρή