Είναι ότι σήμερα έχουμε 47 εκατομμύρια κέικ, όλα φωτισμένα με τον ίδιο δακτύλιο led, όλα ρετουσαρισμένα μέχρι να μοιάζουν με πλαστικά εκθέματα σε μουσειακή βιτρίνα. Καθώς η Ρώμη τιμά τον σπουδαίο φωτογράφο στο Centro della Fotografia, αναρωτιέμαι: πώς θα επιβίωνε ο Irving Penn στο Instagram;

«Μπορώ να γίνω εμμονικός με οτιδήποτε, αν το κοιτάζω αρκετά», είχε πει. Αυτή δεν είναι κατάρα αλλά το μυστικό που χάσαμε. Γιατί σήμερα δεν κοιτάζουμε αρκετά. Βγάζουμε φωτογραφίες με το κινητό, τις σβήνουμε, ξανατραβάμε, προσθέτουμε φίλτρο, ανεβάζουμε, και δύο λεπτά μετά κάνουμε scroll στην επόμενη.

Ο Irving Penn κοιτούσε ένα αποτσίγαρο για ώρες. Ένα σάπιο φρούτο. Μια ρυτίδα στο πρόσωπο της Marlene Dietrich. Και έβγαζε φωτογραφίες που δεν χρειάζονταν κανένα φίλτρο. Γιατί το φίλτρο ήταν το βλέμμα του. Σήμερα, το φίλτρο είναι το κινητό. Αύριο, θα είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Και εμείς, οι «ερασιτέχνες φωτογράφοι των social media», νομίζουμε πως η τέχνη βρίσκεται στο εφέ. Ο Irving Penn ήξερε πως βρίσκεται στην αφοσίωση

Οι «μακαρισμοί» του ήταν η απλότητα. Τι ειρωνεία. Ζούμε στην εποχή της υπερπαραγωγής και της υπερβολικής επεξεργασίας, αλλά η πιο επαναστατική πράξη σήμερα θα ήταν να τραβήξουμε ένα πορτρέτο χωρίς να αλλάζαμε τους τόνους του δέρματος μας. Ο Irving Penn φωτογράφιζε τον Pablo Picasso, την Marlene Dietrich, τα τσιγάρα, τις μπεγκόνιες, με το ίδιο βλέμμα. Δεν ξεχώριζε την πολυτέλεια από την καθημερινότητα. Αυτό είναι το πραγματικό ταλέντο. Να κάνεις το ασήμαντο σημαντικό.

Σήμερα κάνουμε το αντίθετο. Παίρνουμε το σημαντικό, τον εαυτό μας, την ημέρα μας, το φαγητό μας και το κάνουμε ασήμαντο, πανομοιότυπο, σαν από φωτοτυπικό μηχάνημα. Ένα feed γεμάτο από ανθρώπους που ποζάρουν σαν να είναι ο Irving Penn πίσω από τον φακό, αλλά στην πραγματικότητα ο μόνος φακός είναι αυτός που κοιτάζει τον καθρέφτη.

Τα πορτρέτα του δεν έχουν εποχή. Γιατί; Γιατί δεν προσπαθούσαν να είναι της εποχής τους. Αυτό είναι το μεγάλο παράδοξο. Όσο πιο πολύ κυνηγάς το τώρα, τόσο πιο γρήγορα γερνάς. Όσο πιο πολύ αγνοείς την τάση, τόσο πιο πολύ γίνεσαι κλασικός.

Ο Irving Penn δούλευε για τη Vogue, δηλαδή μέσα στον πυρήνα της μόδας, της παροδικότητας, της εποχικότητας. Κι όμως, οι φωτογραφίες του ξέφευγαν. Δεν φωτογράφιζε ρούχα. Φωτογράφιζε ανθρώπους. Σήμερα, οι influencers ποζάρουν σαν μοντέλα. Δεν υπάρχει βλέμμα πίσω από τη φωτογραφία. Υπάρχει μόνο η επιθυμία να μοιάζουμε σε κάτι που είδαμε. Η Bella Hadid που προσπαθεί να μοιάσει στις Κάννες στην Jane Birkin, η Kim Kardashian με δανεικό κοστούμι της Marilyn Monroe.

Το αυτοπορτρέτο του Ίρβινγκ Πεν μπροστά σε σπασμένο καθρέφτη είναι ίσως η πιο σύγχρονη εικόνα του. Γιατί σήμερα είμαστε όλοι σπασμένοι καθρέφτες. Τραβάμε χίλιες selfies, βλέπουμε χίλια κομμάτια του εαυτού μας, κανένα ολόκληρο. Η διαφορά; Εκείνος χρησιμοποίησε τον σπασμένο καθρέφτη για να πει κάτι για την ίδια τη φωτογραφία. Εμείς χρησιμοποιούμε τα φίλτρα για να μην πούμε τίποτα.

Αν θέλουμε πραγματικά να μάθουμε από τον Irving Penn σήμερα, ας κάνουμε τρία πράγματα. Ας σταματήσουμε να ποζάρουμε. Η Dietrich δεν πόζαρε ποτέ. Ο Picasso αδιαφορούσε για τον φακό. Το θέμα δεν χρειάζεται να παριστάνει κάτι. Χρειάζεται να είναι.

Η κατάρα του φωτογράφου είναι η εμμονή και το παιχνίδι με τον χρόνο. Είναι το μόνο εργαλείο που απομένει σε έναν κόσμο που σκρολάρει κάθε δύο δευτερόλεπτα. Ας αγαπήσουμε το ασπρόμαυρο. Όχι ως αισθητική επιλογή αλλά ως ηθική στάση. Η φωτογραφία χωρίς χρώμα δεν κρύβεται. Είσαι μόνος με το φως, τη σκιά, και το βλέμμα.

Ο Irving Penn πέθανε στα 92 του δουλεύοντας. Δεν σταμάτησε και δεν βαρέθηκε ποτέ. Εμείς λέμε συνέχεια «το έχω ξαναδεί». Είτε γιατί βλέπουμε τα ίδια πράγματα, είτε επειδή δεν κοιτάμε αρκετά. Επιστροφή στην απλότητα. Μία μπεγκόνια. Ένα τσιγάρο που καίγεται. Και το βλέμμα εκείνου που ξέρει να περιμένει.

Photo credit: Centro della Fotografia